قرآن ششم

ترجمه منظوم آیات درس قرآن ششم دبستان:درس2 (سوره فتح آیات7تا9)

بدانید تا ارض و هفت آسمان

بود   لشکر   کردگار  جهان

حکیم است در کار خود کردگار

وی را هست  بی انتها اقتدار(7)

کسی همچو تو با صفات کمال

به  عالم  فرستاد  رب    جلال

که شاهد بر امت شوی بی نظیر

بگردی بر ایشان  بشیر و نذیر(8)

بیارید  ایمان  به  پروردگار

تو و سایر  قوم   پرهیزگار

نمائید  یاری  دین   خدا

به عزت بخوانید  باری ورا

خدا  را  پرستید  در هر مقام

نمائید تسبیح وی صبح و شام(9)

امید مجد

---

ترجمه آیات دروس به شعر:درس1(سوره انفال آیات 2 تا4)

کسی هست مومن که چون در میان
رود نام و ذکر خدای جهان
هراسان بگردد دلش ز آن کمال
که دارد همی ایزد ذوالجلال
بر آنها چو خوانند آیات رب
فزون گردد ایمانشان در طلب
در انجام هر گونه اعمال و کار
توکل نمایند بر کردگار(2)

کسانی که در دل به وقت نماز
به اخلاص آرند رو بر نیاز
از آن رزق کایزد به ایشان نهاد
نمایند انفاق و بخشش زیاد(3)

به تحقیق این مردمان مومنند
به یکتا خداوند خود موقنند
چه والا مقامند نزد خدا
بر آنهاست آمرزش حق روا
بیابند روزی و رزق نکو
به باغ بهشت عدن روبرو(4)

---

فعاليت های خارج از كلاس درس قرآن ششم ابتدایی

فعاليت خارج از كلاس دانش‌آموزان بخشي از نمره‌ي ارزش‌يابي مستمر آن‌ها را شامل مي‌شود. تكليف «انس با قرآن در خانه» بخشي از اين فعاليت است كه همه‌ي دانش‌آموزان موظف به انجام آن هستند. آموزگار بايد اين تكليف دانش‌آموزان را بررسي كرده و براي افراد موفق نمره و امتياز خاصي منظور نمايد و با تدبير لازم كساني را كه تكليف خود را به خوبي انجام نمي‌دهند به اين كار ترغيب كند.

آموزگار بايد دانش‌آموزان را به انجام ساير فعاليت‌هاي خارج از كلاس تشويق كند. بديهي است استعداد، علاقه، امكانات و شرايط فردي دانش‌آموزان در كم و كيف اين فعاليت‌ها بايد لحاظ شود. برخي از اين فعاليت‌ها عبارت‌اند ‌از:

- تهيه‌ي نوار آموزشي قرآن با ساير نوارهاي قرآن و قرائت و استماع آن در خانه؛

- خواندن قرآن در خانه؛

- مطالعه‌ي كتاب هاي جانبي درباره‌ي داستان‌هاي قرآني، پيام‌هاي قرآني و آشنايي با قرآن و مطالب و موضوعات آن؛

- حفظ برخي از سوره‌ها، آيات و پيام‌هاي قرآني؛

- تلاوت قرآن با صوت خوب و زيبا؛

- نقاشي، خوشنويسي و انجام ساير كارهاي هنري درباره‌ي پيام‌هاي قرآني، داستان‌ها و ... مربوط به قرآن كريم؛

- شركت در جلسات و مسابقات قرآني مانند حضور در دارالقرآن و ساير برنامه‌هاي مشابه؛

- جمع‌آوري مطالبي درباره‌ي قرآن از مجموعه‌ي كتاب‌هاي درسي دوره‌ي ابتدايي؛

- توجه به اخبار روز قرآني و بيان برخي از آن‌ها در كلاس؛ با استفاده از روزنامه‌ها، راديو و سيماي قرآن، برنامه هاي اخباري صدا و سيما و ...

- توليد روزنامه هاي ديواري خاص قرآن يا ارائه‌ي مطالب مربوط به قرآن در روزنامه‌هاي ديواري مدرسه؛

- توانايي دانش‌آموزان در معنا كردن عبارات قرآني.

بديهي است آموزگار مي‌تواند در چارچوب برنامه‌ي آموزش قرآن و متناسب با اصول، محتوا و روش‌هاي آن، دانش‌آموزان را به هر فعاليت مناسب ديگري نيز ترغيب و تشويق كند.

قابل ذكر است كه نبايد پرداختن به فعاليت‌هاي خارج از كلاس، فعاليت اصلي آموزش قرآن را تحت الشعاع قرار دهد.

---

روش آموزش و تمرین یادآوری‌ها درس قرآن ششم دبستان

در پایان هر پنج درس یک یادآوری از آموخته های قبلی پیش بینی شده است. انجام فعالیت‌های یادآوری به منظور تمرین و تثبیت مهارت‌های کسب شده و ایجاد تنوع و جذابیت در سبک‌های یادگیری است.

دو نکته :

1- فعالیت‌های این بخش در یک جلسه و در کلاس و با نظارت آموزگار انجام می‌شود.

2- این نوع فعالیت ها هرگز به عنوان نمونه سؤال های آزمون کتبی نیست. و انجام آن ها تنها در ارزش یابی مستمر دانش آموزان نمره و امتیاز مثبت دارد.

---

انس با قرآن در خانه درس قرآن ششم دبستان

در سال های قبل جلسه ی آخر هر درس به انجام انس با قرآن در خانه اختصاص داشت و یک ساعت کامل آموزشی به طول می انجامید. در کتاب جدید التالیف, این بخش به آخرین فعالیت هر یک از جلسات چهارگانه منتقل شده است.

از اهداف مهم این بخش, آگاه نمودن والدین نسبت به فعالیت‌های قرآنی دانش‌آموز در خانه و درخواست از آنها در نظارت بر این فعالیت‌ها و کمک به فرزندان خود است.

دو نکته :

1- به منظور تمرین و تثبیت مهارت‌های مورد نظر هر درس, نسبت به انجام تکالیف انس با قرآن در خانه, تأکید و سفارش لازم صورت پذیزد.

2- معلم در ابتدای جلسه ی بعد از انجام فعالیت انس با قرآن در خانه ارزیابی به عمل آورده و نتیجه را در ارزش یابی مستمر دانش آموزان لحاظ کند

---

روش و مراحل آموزش داستان‌های قرآنی کتاب درسی قرآن ششم ابتدایی

1- داستان های قرآنی کتاب, توسط معلم به یکی از شیوه‌های قصه‌گویی ( قصه‌خوانی، قصه‌گویی، تصویرخوانی، استفاده از کارت قصه ) بیان می شود.(مثل داستان شق القمر در درس ۷)

2- متن داستان از روی کتاب توسط چند دانش‌آموزان خوانده می شود.

دو نکته :

1- از بیان مطالب خارج از متن کتاب و نیز غیر مستند پرهیز شود.

2- از طولانی شدن زمان داستان‌گویی پرهیز شود ( حد اکثر حدود 15 دقیقه )

 

---

روش و مراحل آموزش مفاهیم قرآن ششم دبستان

در جلسه ی دوم هر درس, پس از آموزش قرائت, آیاتی از قرآن همراه با معنی آن ها آمده است.

1- معلم از دانش آموزان می خواهد که هر یک عبارتی از آیات را همراه با ترجمه بخوانند.

2- از دانش آموزان می خواهد تمرین اول کار در کلاس را ابتدا به صورت انفرادی و سپس در گروه انجام دهند.

3- معلم, ضمن حضور در بین اعضای هر گروه, بر فعالیت آن ها نظارت کرده و راهنمایی های لازم را ارائه می کند.

4- از هر گروه می خواهد ضمن خواندن هر بند پاسخ خود را بگویند و معلم از دیگر گروه ها می خواهد تا اشنباه احتمالی خود را تصحیح کنند.

5- تمرین دوم وسوم نیز مانند تمرین اول انجام می شود.

 

---

روش و مراحل آموزش قرائت سوره‌های کتاب درسی قرآن ششم ابتدایی

1- معلم ضمن معرفی سوره و آیات مورد نظر دانش آموزان را برای شنیدن قرائت نوار آماده می کند.

2- از دانش آموزان می خواهد ضمن خط بری از روی کتاب درسی و یا قرآن کامل, بار اول به قرائت عبارت قرآنی گوش کنند و بار دوم همراه با آن بلند بخوانند.

3- از دانش آموزان داوطلب می خواهیم که آیات درس را شبیه نوار یا حداقل به صورت معمولی و روان بخوانند.

4- به عنوان تکلیف انس با قرآن در خانه, از دانش آموزان می خواهیم همان آیات و یا ادامه ی آیات را به کمک لوح فشره ی کتاب گویا از روی قرآنی که در خانه دارند, بخوانند.

نکات مهم در آموزش قرائت

1- معلم از سلامت ضبط صوت و نوار و آماده بودن محل مورد نظر نوار, اطمینان حاصل می کند.

2- تنظیم بلندی صدای ضبط صوت متناسب با کلاس, به نحوی باشد که ضمن شنیدن همه ی دانش‌آموزان برای سایر کلاس‌ها نیز مزاحمت ایجاد نشود.

3- هنگام پخش قرائت، معلم دقت می‌کند که همه ی دانش‌آموزان کلمات و عبارات را از روی کتاب درسی خود ببینند و هم‌چنین به دستور نوار عمل کنند.

4- توجه شود که صدای دانش‌آموزان نباید از صدای نوار بلندتر باشد.

5- معلم سعی می کند آموزش قرائت و زیباخوانی آیات که از خواندن دسته‌جمعی شروع می‌شود, به تدریج به خواندن زیبای فردی نیز برسد.

6- گاهی دانش‌آموزان از تفاوت تلفظ برخی از کلمات در نوار با شکل روخوانی آنها سؤال می‌کنند. در پاسخ گفته می‌شود هر دو شکل صحیح است، فقط در نوار زیباتر خوانده شده است.

7- چنانچه دانش‌آموزی سوره‌ها یا عبارات قرآنی کتاب درسی را از نوار زیبا و به لحن عربی بخواند او را تشویق می‌کنیم اما نباید سایر دانش‌آموزان را به خواندن این گونه, اجبار کرد.

---

روش های رفع اشکالات روخوانی دانش آموزان در درس قرآن ششم ابتدایی

رفع اشکالات روخوانی دانش آموزان توسط معلم , مهم ترین بخش آموزش در کلاس های سوم تا ششم ابتدایی است؛ برای این منظور توجه به نکات زیر ضروری است.

1- آن دسته از معلمین محترمی که در این زمینه دچار ضعف هایی هستند, در اسرع وقت و به هر شکل ممکن, نسبت به کسب مهارت کامل روان خوانی آیات درسی کتاب, اقدام لازم را انجام دهند. توصیه ی ما استماع و تلاوت آیات از طریق نوارها و لوح های فشرده است.

2- معلم در هنگام تدریس و رفع اشکالات روخوانی, به دانش‌آموز فرصت بدهند تا به پایان عبارت قرآنی ( جمله ) برسد

3- معلم پس از تشویق زبانی از دانش آموز می خواهد عبارت (جمله ) را یک بار دیگر بخواند.

نکته ی مهم :اِشکال روخوانی اغلب دانش آموزان در بار دوم بر طرف می شود. اما اگر اِشکال, بر طرف نشد معلم یکی از این چهار روش زیر را انجام می دهد :

روش اول :از دانش آموز می خواهیم سرعت خود را کاهش دهد و با دقت کلمه ی مورد نظر را بخواند.

روش دوم : از دانش آموز می خواهیم کلمه ی مورد نظر را بخش خوانی کند.

روش سوم : ضمن مقایسه ی شکل غلط کلمه با شکل درست آن, از دانش آموز می خواهیم شکل صحیح را بگوید. و پس از گفتن شکل صحیح, دانش آموز را تشویق می کنیم.

روش چهارم : در صورتی که هیچ یک از روش های سه گانه در رفع اشکال روخوانی دانش آموز, سود مند نبود, خواندن معلم می تواند به عنوان آخرین راه علاج باشد. اما این روش را به عنوان روج رایج توصیه نمی کنیم.

تذکر مهم : از سخت گیری و سهل انگاری در باره ی رفع اشکالات روخوانی قرآن بپرهیزید. و به یاد داشته باشید شکل و مدت زمان رفع اشکال نباید منجر به خستگی دانش‌آموز مورد نظر یا سایر دانش‌آموزان شود.

---

مراحل تدریس روخوانی قرآن ششم ابتدایی

1- پیش خوانی : آیات درس توسط هر یک از دانش آموزان به صورت انفرادی خوانده می شود. ( حدود 5 دقیقه )

2- خواندن در گروه : معلم می تواند به دو شکل عمل کند :

شکل اول : از همه ی دانش آموزان می خواهد آیات آن صفحه را در گروه بخوانند. ( حدود 5 دقیقه)

شکل دوم : آیات صفحه را بین گروه ها تقسیم کند. ( حدود 5 دقیقه )

3- خواندن برای کلاس : معلم ابتدا از دانش آموزان علاقمند و مستعد و سپس از بقیه ی دانش آموزان می خواهد که هر یک حدود یک سطر از آیات درا بخوانند.

نکات مهم در آموزش روخوانی

1- رعایت ترتیب در انجام هریک از مراحل فوق ضروری است.

2- توجه جدی معلم به تقدم آموزش روخوانی بر پخش نوار کمک شایانی به تحقق اهداف پیش بینی شده می کند.

3- با توجه به اهمیت کسب مهارت خواندن از طریق حس بینایی که ضرورت فراوانی دارد؛ لذا معلم در آموزش خواندن آیات درس ( ونیز سایر بخش های کتاب ) از خواندن آیات و عبارات جداً خودداری کند. ( مگر موارد خاص و ضروری مانند مرحله ی آخر رفع اشکالات روخوانی دانش آموزان )

4- در این جا نیز معلم به روش های رفع اشکالات روخوانی و روان خوانی توجه جدی داشته باشد.

---

ساختار دروس و محتوای کتاب آموزش قرآن پایه ی ششم ابتدایی

کتاب جدید التألیف آموزش قرآن پایه ی ششم ابتدایی دارای14 درس و 3 یادآوری است و هر درس آن در 4 جلسه به تدریس می‌شود.

نکته ی مهم :هر درس کتاب آموزش قرآن پایه ی ششم ابتدایی در چهار جلسه تدریس می شود. و در هر جلسه معمولاً به آموزش و تدریس دو موضوع عمده و اصلی پرداخته می شود. .موضوعات اصلی ارائه شده در هر جلسه به شرح زیر است :

جلسه ی اول

آموزش روخوانی یک صفحه از سوره و رفع اشکالات روخوانی دانش آموزان ( یک زنگ کامل )

جلسه ی دوم

1- آموزش قرائت صفحه قبل با استفاده از نوار آموزشی ( نیمه ی اول ساعت آموزشی )

2- کار در کلاس ( آموزش مفاهیم قرآن ) ( نیمه ی دوم ساعت آموزشی )

جلسه ی سوم

1-آموزش روخوانی یک صفحه از سوره و رفع اشکالات روخوانی دانش آموزان ( نیمه ی اول ساعت آموزشی )

2- آموزش پیام قرآنی ( نیمه ی دوم ساعت آموزشی )

جلسه ی چهارم

1- خواندن از روی قرآن کامل ( دو سوم ساعت آموزشی )

2- آموزش یک نکته از هزاران ( یک سوم پایانی ساعت آموزشی )

---

شیوه ارزش‌يابي پاياني درس قرآن ششم ابتدایی

ارزش‌يابي پاياني از دانش‌آموزان پايه ي ششم ابتدايي در پايان هر نيم سال به صورت شفاهي به شرح زير انجام مي‌شود :

رديف	مواد ارزش‌يابي	ميزان ارزش‌يابي	نمره	سطح انتظار
1	روخواني آيات جلسه ي اول دروس	حدود چهار سطر	9	خواندن به صورت معمولي و روان
2	روخواني آيات جلسه ي سوم دروس	حدود چهار سطر	9	خواندن به صورت شمرده و آرام
3	پيام قرآني	دو پيام	2	پس از روخواني پيام قرآني و ترجمه‌ي آن از روي كتاب، بتواند با استفاده از تصاوير كتاب يا بدون آن، مفهوم پيام را به زيان خود توضيح دهد يا نمونه و مصداقي از آن را بيان كند.
جمع			20

تبصره :

هر دانش‌آموز مي‌تواند با توجه به هر يك از موارد زير و در مجموع حداكثر 2 نمره‌ي تشويقي كسب كند :

1- قرائت آيات، تقريباً شبيه نوار آموزشي

2- روان خواني حدود نيم صفحه از مصحف كامل

3- حفظ يك صفحه ( يا به ميزان يك صفحه از آيات مختلف) از صفحات قرآني كتاب درسي

4- حفظ حداقل چهار پيام قرآني از پيام‌هايي كه در هر نيم‌سال تدريس شده است.

شيوه‌ي كسر نمره در ارزش‌يابي پاياني

الف – روخواني :

1- كسر نمره به علت غلط خواندن : به ازاي هر كلمه ي غلط خوانده شده، نيم (5/0) نمره كسر مي‌شود. در صورت تصحيح غلط توسط دانش‌آموز- با تذكر يا بدون تذكر معلم- نمره‌اي كسر نمي‌شود.

2- كسر نمره از نظر كيفيت و سرعت خواندن : در صورتي كه دانش‌آموز نمي‌تواند آيات و عبارات قرآني كتاب درسي را مطابق سطح انتظار بخواند و يا مكث و برگشت‌هاي زياد دارد, با توجه به ميزان نقص, علاوه بر غلط هاي اعرابي، حداكثر دو نمره كسر مي‌شود.

ب – پيام قرآني :

اگر دانش‌آموز پس از خواندن متن و ترجمه‌ي پيام از روي كتاب, نتواند درباره‌ي آن توضيح دهد يا مصداقي را بيان كند و يا توضيح ارائه شده خيلي از مفهوم پيام دور باشد, نمره‌ي آن پيام را (هر پيام يك نمره) كسب نمي‌كند و يا به ميزان نقص, از نمره‌ي آن پيام كسر مي‌شود.

تذكر : در ارزش‌يابي هميشه به نكات زير توجه داشته باشيد :

1- ارزش‌يابي نبايد موجب تضعيف علاقه‌ي دانش‌آموزان به درس قرآن شود. از اين‌رو, بايد از سخت‌گيري‌هاي بي‌جا پرهيز كرد يا به نحوي ارزش‌يابي را انجام داد كه دانش‌آموزان, آن را جزئي از فرايند يادگيري احساس كنند تا محيط اضطراب‌آور همراه با فشار رواني ايجاد نشود.

2- مهارت روخواني قرآن, به‌تدريج كسب مي‌شود, از اين‌رو, نبايد انتظار داشت كه همه يا بيش‌تر دانش‌آموزان مهارت روخواني آيات يك درس را در زمان تدريس به‌طور كامل كسب كنند. هر دانش‌آموز با توجه به استعداد خود, اين مهارت را به‌تدريج در دروس بعدي به‌دست مي‌آورد.

3- با توجه به اصل تفاوت‌هاي فردي بهتر است از دانش‌آموزان ضعيف‌تر از قسمت‌هاي ساده‌ي كتاب پرسش كرد.

4- فرصت رفع اشكال را براي دانش‌آموزان فراهم آوريد تا بتوانند اشتباه خود را تصحيح كنند. براي مثال, تذكر براي برگشت و صحيح خواندن, در صورتي كه موجب اضطراب بيش‌تر دانش‌آموزان نشود, مناسب و مفيد است.

5- از بخش هاي داستان، بيش تر بدانيم و كار در كلاس ارزش يابي پاياني به عمل نمي آيد.

---

روش تدریس پیام قرآنی

هر يک از پيام‌هاي قرآني به شيوه‌ي زير تدريس مي‌شود.

1- روخوانی پیام قرآنی و ترجمه ی آن :

پیام قرآ نی توسط چند دانش آموز که مسلط تر هستند خوانده می شود و هر بار بقیه ی دانش آموزان به صورت دسته جمعی تکرار می کنند. سپس یکی از دانش آموزان ترجمه ی پیام را می خواند.

2- بیان مفهوم پیام :

آموزگار به کمک تصاویر مربوط به پیام ، به روش پرسش و پاسخ و با مشارکت دانش آموزان ، آن ها را با مفهوم پیام آشنا می کند . برای درک بهتر پیام ، از دانش آموزان می خواهیم مصادیق و نمونه های دیگری از مفهوم پیام را بیان کنند.

3- بحث و گفت و گو درباره‌ي مفهوم پيام:

مفهوم هر پيام قرآني به کمک مجموعه‌اي از تصاوير حاوي مصداق و نمونه‌اي از موضوع پيام يا داستان و شعري بيان شده است. آموزگار از دانش‌آموزان مي‌خواهد با توضيح تصاوير يا خواندن داستان و شعر،‌درباره‌ي موضوع پيام با دوستان خود در گروه گفت و گو کنند. پس از کار گروهي، از چند گروه خواسته مي‌شود تا درباره‌ي پيام توضيح دهند. آموزگار با پرسش و پاسخ و گفت و گو با دانش‌آموزان،‌مطالب دانش‌آموزان را جمع‌بندي، تکميل و هدايت مي‌کند. آموزگار مي‌تواند براي تعميق درک مفاهيم،‌از وقايع زندگي،‌داستان،‌شعر، ضرب‌المثل و ... نيز استفاده کند. بدين ترتيب با مشارکت فعال دانش‌آموزان،‌مفهوم پيام به کمک مثال و نمونه‌اي که در کتاب آمده است روشن مي‌شود.

4- بيان مصاديق جديد:

پس از روشن شدن مفهوم پيام، آموزگار از دانش‌آموزان مي‌خواهد که مصاديق و نمونه‌هاي جديدي را درباره موضوع پيام بيان کنند يا در فرصت‌هاي بعدي درباره موضوع پيام نقاشي بکشند يا خاطره بنويسند و ...اين امر، زمينه‌ي تثبيت يادگيري و خلاقيت را فراهم آورده و ساير مهارت‌هاي آن‌ها را نيز تقويت مي‌کند.

تذکر: آن چه در آموزش پيام‌هاي قرآن اهميت دارد، يکي آشنايي و انس دانش‌آموزان با پيام‌ها و معارف قرآني و استفاده از آن‌ها در زندگي خويش است و ديگري مشارکت خلاق دانش‌آموزان در فرايند ياددهي – يادگيري است. از اين رو هر چند حفظ کردن متن پيام‌ها مفيد است؛ ولي نبايد بر حفظ پيام‌هايا ترجمه‌‌ي آن‌ها اصرار ورزيد. در اين باره در بخش ارزش‌يابي بيش‌تر گفت و گو خواهيم کرد.

5- در ذيل پيام‌هاي قرآني، برخي از کلمات آشنا و پرکاربرد در فارسي، ترجمه شده است يا از دانش‌آموزان خواسته شده که با مقايسه ترجمه و متن پيام، به معناي کلمه پي‌ببرند. آموزگار از دانش‌آموزان مي‌خواهد تا اين کار را انجام دهند و پاسخ آن‌ها را تصحيح مي‌کند.

چند توصيه

1- شايسته است که آموزگار در فرصت‌هاي مناسب حتي در زنگ‌هاي غير از درس قرآن، با توجه به رفتار دانش‌آموزان يا پيشامدهاي مختلف،‌ايشان را به مفهوم پيام‌هاي قرآني توجه دهد. مثلاً وقتي دو دانش‌آموز برخورد لفظي و مشاجره پيدا مي‌کنند به آن‌ها بگوييم عزيزان يادتان هست که خدا در قرآن مي‌فرمايد: وَالصُّلحُ .... چه؟آري،‌آفرين،‌ وَالصُّلحُ خَيرٌ؟ تا دانش‌آموزان در موقعيت‌هاي مناسب‌،روح و جان پيام قرآني رادرک کنند.

2- مي‌توانيد دانش‌آموزان را به انجام برخي فعاليت‌هاي خارج از کلاس مربوط به پيام‌هاي قرآني مانند نوشتن پيام‌ها، کشيدن تصاوير مربوط به آن‌ها در روزنامه‌ي ديواري تشويق کنيد. بديهي است دانش‌آموزاني که چنين فعاليت‌هايي را انجام مي‌دهند بايد به نحو مناسب تشويق شوند.

3- در زمان‌هاي مناسب – کلاس قرآن يا ساير کلاس‌ها- دانش‌آموزان مي‌توانند پيام‌هايي را که تا کنون آموخته‌اند به صورت دسته جمعي يا انفرادي بخوانند.

4- نوشتن پيام‌هاي قرآني بر روي مقواي مناسب و نصف آن در کلاس در طول هفته و تعويض آن با پيام جديد.

5- مناسب است با هماهنگي مدير مدرسه برخي از پيام‌ها و تصاوير مربوط به آن‌ها به صورت زيبا و جذاب بر روي ديوارهاي مدرسه،‌نقاشي و خوشنويسي شود.

6- سعي شود کلمات هم خانواده‌ي لغات معنا شده‌ي ذيل هر پيام تا حدي که در فارسي رايج است به کمک دانش‌آموزان وهدايت معلم پيدا شود.

۷-می‌توان علاوه بر استفاده از روش گفت‌وگوی دانش‌آموزان درباره ی مفهوم پیام قرآنی از سایر روش‌های متنوع و جذاب مانند نمایش، نوشتن چند جمله کوتاه، نقاشی و ... درباره ی مفهوم پیام استفاده کرد.

۸-کسب مهارت تفکر و تقویت آن از ارکان مهم برنامه ی درسی ملی و نیز از اهداف مهم پیام قرانی است؛ بنا بر این معلمان گرامی از متکلم وحده بودن در این بخش و نیز ارائه ی سخنرانی بپرهیزند و ضمن توجه به نعامل چند جانبه با کلاس, دانش آموزان را در رسیدن به اهداف پیش بینی شده, راهنمایی کنند.

 

فعالیت های ششم

دانلود فعالیت ها ، داستان ها ، انیمیشن‌ها ، فیلم ها و پاورپوینت های درس تفکر و پژوهش ششم ابتدایی

---

دانلود   داستان ماه بود و روباه (پاورپوینت)

دانلود   خرسی که می‌خواست خرس باقی بماند (پاورپوینت)

دانلود   داستان خفاش دیوانه – درس شکلی دیگر (پاورپوینت)

---

دانلود    فیلم  میترا

دانلود    فیلم کیمیاگر

دانلود    فیلم مم مم شو

دانلود    فیلم چرخ ریسک

دانلود    فیلم مارگیر و اژدها

دانلود    فیلم آقکند (بخش اول)

دانلود    فیلم آقکند (بخش دوم)

دانلود    کلیپ رفتگر امانتدار قمی

دانلود    کلیپ رفتگر امانتدار بجنوردی

دانلود    لی لی حوضک (بخش اول)

دانلود    لی لی حوضک (بخش دوم)

دانلود    فیلم بوی خوش مدینه (بخش اول)

دانلود    فیلم بوی خوش مدینه (بخش دوم)

دانلود    فیلم بوی خوش مدینه (بخش سوم)

دانلود    فیلم بوی خوش مدینه (بخش چهارم)

دانلود    فیلم بوی خوش مدینه (بخش پنجم)

دانلود    انیمیشن آخر خط

دانلود    انیمیشن ماه بود و روباه (بخش اول)

دانلود    انیمیشن ماه بود و روباه (بخش دوم)

دانلود    انیمیشن ماه بود و روباه (بخش سوم)

دانلود    انیمیشن ماه بود و روباه (بخش چهارم)

طرح درس روزانه ریاضی

مشخصات طرح درس	کتاب :ریاضی    پایه:ششم            درس:حل مسئله فصل یک                     صفحه11-10            زمان:50دقیقه                                          تعداد دانش آموزان:38نفر دبستان امین سارانی شیفت (ب)                           نام آموزگار:اعظم کیقبادی
ابزار ووسایل کمک آموزشی	کتاب ریاضی ششم-کاغذ رنگی وسفید-مدادرنگی-قیچی-کیک گرد-خط کش-پرگار-نخ ضخیم-گالن 20لیتری ویاوسیله مشابه مقداری آب-خمیربازی-چوب کبریت دوبسته
هدف کلی درس	آشنایی دانش آموزان با روش حل مسئله از طریق راهبرد رسم شکل
هدف های رفتاری	انتظار می رود در پایان تدریس:این درس دانش آموزان بتوانند: 1-با انتخاب راهبرد رسم شکل بتوانند مسئله را حل نمایند. 2-راه های حل مسئله را برای رسیدن به پاسخ مناسب،مرحله به مرحله طی نمایند. 3-کاربرد رسم شکل ومنحصرا استفاده ازرسم نماد اشکال در این راهبرد را درک نمایند. 4-بتوانند با استفاده از اشیاءساده و قابل دسترس به صورت نمادی ودست ورزی این راهبرد را انجام دهند 5-فهم ودرک درستی از خواندن مسئله پیدا کنند. 6-بتوانند داده ها یا معلوم ها ی مسئله ها را تشخیص دهند. 7-بتوانند قسمت مجهول مسئله ها را تشخیص دهند. 8-مسئله های ریاضی را در واقع بخشی از پیچیدگی های روزمره زندگی خود بدانند که در صدد حل آن از طریق راهبردهای ریاضی باشد. 9-بتوانند بعضی از مسئله ها بدون استفاده از اعداد وتکنیک با رسم شکل ودست ورزی به راحتی حل نمایند.
روش های تدریس	روش اکتشافی-روش مشارکتی وگروهی-روش کلامی،تصویری ودستی-روش پرسش وپاسخ	زمان
فعالیت های قبل از تدریس	1-شروع با نام خدا وسلام واحوال پرسی 2-حضور وغیاب 3-رسیدگی به وضعیت جسمانی وروانی دانش آموزان 4-بررسی تکالیف دانش آموزان	5 دقیقه
ارزشیابی تشخیصی	سوالاتی از دروس قبل به ویزه نمایش اعداد کسری با رسم شکل وتقسیم یک واحد به قسمت های مساوی می پرسیم	5 دقیقه
ایجاد انگیزه ونحوه ارائه تدریس	آموزش کلامی: دانش آموز عزیز:دروسط هر فصل کتاب ریاضی ششم دوصفحه حل مسئله باروش و راهبردهای متفاوتی گنجانده شده تا روش های حل مسئله را با کمک هم به خوبی یاد بگیریم وبتوانیم سایر مسائلی که در زندگی مان با آن مواجه می شویم به راحتی حل نماییم برای این که بتوانیم هر مسئله ای را به راحتی پاسخ مناسب بدهیم باید5مرحله کار انجام دهیم: 1-مسئله را کامل بخوانیم ودرک درست فهم معنا داری از آن کسب نماییم. 2-معلوم ها یا داده ها ی یک مسئله را تشخیص و به طور خلاصه و منظم یادداشت نماییم. 3-مجهول یک مسئله را تشخیص و منظم یادداشت وجلوی آن علامت؟بگذلریم. 4-برای حل مسئله  روش یا راهبرد مناسب،انتخاب وبا کمک آن مسئله را حل نماییم. 5-بازگشت به عقب داشته باشیم ودرستی یا نادرستی پاسخ ها را مشخص نماییم. ایجاد انگیزه: بعضی از پدر بزرگ ها و پدران شما کشاورزند گاهی برای این که آنها بخواهند یک قطعه از زمین کشاورزی را قسمت بندی نماید ومحصولات متنوع و پر بازده ای از کشاورزی در آن کشت کند ابتدا برای درستی و پیش بینی ملزومات ومقدمات آن به جای روی زمین ،شکل آن را روی کاغذ یا خاک مسطح طراحی وبرای کشت هر محصول تقسیم می کند وبراساس این نقشه زمینش را کشت می نماید در ریاضی ما هم می توانیم بعضی از مسئله ها را بدون استفاده از اعداد وتکنیک،فقط با رسم شکل که ساده ترین وبهترین راهبرد حل مسئله می باشد حل نماییم.   مسئله1: مسئله را یک بار یکی از دانش آموزان بلند می خواند ومعلم توضیحات لازم رابرای درک بهتر مسئله ارائه می دهد و5مرحله ذکر شده را ابتدا به صورت دست دوزی وبعد تصویری به شرح ذیل توسط دانش آموزان انجام می دهند.   دست ورزی:   بعدا از طی نمودن مراحل ذکر شده دانش آموزان را به حیاط مدرسه می بلریم اگر داخل کلاس جایی بود داخل کلاس،دانش آموزان در گروههای خود یک مستطیل به عنوان نماد زمین کشاورزی علی آقا از وسط نصف کنند وبه دوقسمت مساوی تقسیم می نمایند ونیمی را به عنوان نماد کشت گندم نارنجی می کنند ونصف باقی مانده را به همین روش سه قسمت مساوی تقسیم که یک قسمت زرد(نمادجو)قسمت دوم سبز پررنگ (نماد یونجه) با گچ رنگ می زننددر پایان می خواهیم قطعه های گندم و جو ویونجه را به اندازه قطعه سبزی تقسیم بزنند وهمه ی قطعه ها را بشمارند تا پاسخ را خودشان کشف نمایند. مسئله2: به روش مسئله قبلی مراحل ابتدایی را طی می نماییم.با این تفاوت که این مسئله به دوروش حل می نماییم وباطرح این سوال-که آیا می توانیم یک سوم قرص نانی رابه فاطمه(نماد کارگر اول) ویک چهارم از همان نان به مریم (نماد کارگر دوم)بدهیم؟چالش ایجاد می کنیم؟   دست ورزی:   روش اول:از دانش آموزان می خواهیم یک کیک گرد را به سه قسمت مساوی برش بزنند ویک قسمت را فاطمه بخورد.در ادامه باطرح این پرسش که حالا یک چهارم از کیک را می خواهیم به مریم بدهیم ولی قسمتی از آن را فاطمه خورده است؟(واحد کامل نیست).پس چگونه باقیمانده نان را به یک چهارم تقسیم کنیم؟(مرحله چالش واکتشاف) ضمن توجه به پاسخ های دانش آموزان ،راهنمایی می نماییم که دوقسمت باقیمانده را جداگانه به چهار قسمت مساوی تقسیم کنند و دوقسمت باقیمانده را به مریم بدهند وبه جای یک چهارم قسمت اول که رضاخورده بود ،یکم قسمت دیگر از قسمت های باقیمانده به مریم بدهند تا به مریم سه قسمت از دوازده قسمت کل کیک برسد. روش دوم:کیک را به دوازده قسمت مساوی تقسیم می نمایند وچهار قسمت به فاطمه و سه قسمت به علی بدهند.با استفاده از کسرهای مساوی-مرحله درک انتزاعی تصویری: از دانش آموزان می خواهیم این بار به کمک پرگار دوتا دایره در کتاب رسم نمایند وهردو روش بالا را مرحله به مرحله به روی هر کدام از دایره ها بات رنگ های متنوع انجام دهند. مسئله 3: مراحل مقدماتی روش حل مسئله مانند قبل تکرار نمایند   دست ورزی:   دیواره بیرونی گالن بیست لیتری سفید رنگ یا وسایل مشابه را دانش آموزان به دونیمه با رسم خط قسمت کنند وتا نیمه آب بریزند(به عنوان نماد باک ماشین و22لیتر بنزین)در ادامه-باطرح این پرسش که اگر همین مقدار دوباره آب بریزیم گنچایش این ظرف چقدر است؟نیمه دیگر ظرف را پر آب می نمایند تا مجهول را از روش اکتشاف معلوم کنند. تصویری: با رسم مستطیل (نمادپاک)آن را با خط کش  به دوقسمت مساوی تقسیم ونیمی را سرخ رنگ (نماد 22لیتر بنرین )می نمایند وبا رنگ کردن نیمه دوم واز روش پرسش و پاسخ پی به حل مسئله می برند. مسئله 10ص11: در این مسئله توجه دانش آموزان را به راهبرد رسم شکل و به نماد جلب می نماییم این مسئله هم از دو روش حل می شود دست ورزی: روش اول: با مقداری خمیر بازی ،بیست گلوله کوچک (نماد گاو یا مرغ)می سازند اگر گلوله ها را مرغ فرض کنند روی هر گلوله دوعدد چوب کبریت (نماد پا)فرو می کنند که در مجموع به 40پا برسد.از آنها می خواهیم اختلاف پاهای مرغ را با کل پاها  محاسبه نمایند وحاصل را باکمک چوب کبریت به هرمرغ دوپای دیگر اضافه کنند تاهر مرغ چهار پا وتبدیل به گاو شود در پایان می خواهیم تعداد مرغ و گاوها را خودشان کشف نمایند. روش دوم:اگر گلوله ها را گاو فرض نمایند باید به هر گلوله چهار چوب کبریت فرو نمایند تا تبدیل به گاو شوند وعدد حاصل اختلاف مجموع پاهای گاو با کل پاها را باید از پاهای هر گاو دوتا کم کنیم تا به مرغ تبدیل شوند. تصویری: در آموزش این روش به جای گاو یا مرغ از نماد کردی با دوشاخک(مرغ)و چهار شاخک(گاو) رسم می کنند وهمه مراحل بالا را به هر دو روش انجام دهند تا تثبیت یادگیری ایجاد گردد مشئله2ص11: مسئله را می خوانند ومعلوم و مجهول آن را مشخص می نمایند.   دست ورزی:   نخ ضخیمی را از روش تازدن به سه قسمت مساوی تقسیم ومحل هرتار گره می زنند(فاصله بین دو گره نماد 40کیلومتر راه)اگر دانش آموز دوقسمت را روی هم تا بزند می تواند مقدار مجهول را کشف نماید.   تصویری:   باکمک متر یک خط راست 12 سانتی داخل حیاط مدرسه یا کلاس رسم نمایند وبه سه قسمت تقسیم نمایند(هر قسمت نماد40کیلومتر راه).وقتی از نقطه صفر تا پایان قسمت اول یک بردار واز ابتدای قسمت دوم انتهای آن دومین بردار را رسم نماید به راحتی پی به حل مسئله می برند.	35 دقیقه
ارزشیابی پایانی	متناسب با زمان باقیمانده،مسئله هایی خارج از کتاب جهت تشخیص یادگیری دانش آموزان مطرح می نماییم و از آنان می خوااهیم با راهبرد رسم شکل حل نمایند	4دقیقه
تکلیف پایانی	از آنان می خواهیم تمرین های مربوط به حل مسئله در کتاب کار(دست ورزی) را،از طزیق راهبرد رسم شکل در منزل حل نمایند.	ادقیقه

 

ارزشیابی و نمره گذاری املای فارسی ششم

ارزشیابی و نمره گذاری املای فارسی ششم دبستان

ارزشيابي مستمر (20 نمره): 20 نمره املاي تقريري تقسيم بردو + 10 نمره فعاليت هاي املايي فارسی نوشتاری

ارزشيابي پاياني (20 نمره): 20 نمره املاي تقريري تقسيم بردو + 10 نمره فعاليت هاي املايي فارسی نوشتاری

الف) بخش سئوال های املایی (10 نمره )

 مانند:

-یافتن غلط های موجود در متن و نوشتن شکل صحیح آن.

- جمله سازی (ساختن جمله ها با کلماتی که بار املایی دارند.)

- ساختن واژه های معنی دار از حروف به هم ریخته.

- انتخاب شکل صحیح املای واژه با توجّه به معنای جمله.

- انتخاب شکل صحیح املای واژه ها با توجّه به معنای کلمه.

- تکمیل شکل ناقص واژه هایی که بار املاییدارند

- طرح سئوال با توجّه به روابط واژگانی(مترادف، هم آوا، هم خانواده، متضاد و ...)

ب) متن املای تقریری 10 نمره

نکات و پیشنهادات:

- متن املا از آسان به مشکل طرح گردد

- متن املا از 3 تا 5 بند و بین 9 تا 12 سطر باشد .

- تعدادلغت های مهم ودشوار10 لغت باشد.

-املا به صورت تلفیقی(ساختن متن جدید)نباشدبلکه ازمتن کتاب استفاده شود.

- متن املای تقریری درپایان یک باردیگر از ابتداتا انتها خوانده شود.

- ازمتن هایی که عبارت های بلندوخسته کننده دارند استفاده نشود.

- در حد امکان انسجام بند ها حفظ شود.

- بهتر است اول املای تقریر گفته شود سپس ورقه ی املای کتبی داده شود

- براي گفتن املاي متن از قسمت هاي ستایش ، نیایش ،بخوان و حفظ کن ، حكايت و بخوان و بیندیش كه در پايان فصل هاي كتاب قرار دارد استفاده نخواهد شد

-توجّه داشته باشید تشديد در شيوه نامه ی جديد املايی، جايگاه و ارزش املايی ندارد

آموزش نمازها نکات لازم برای یک مسلمان

نماز های واجب و مستحب

نمازها به دو قسمِ واجب و مستحب تقسیم مى شوند.

نمازهاى واجب شش تا است: 1. نماز یومیه که در مجموع 17 رکعت است: نماز صبح دو رکعت، نماز ظهر چهار رکعت، نماز عصر چهار رکعت، نماز مغرب سه رکعت و نماز عشا چهار رکعت.

2. نماز آیات: دو رکعت.

3. نماز میت.

4. نماز طواف واجب خانه کعبه: دو رکعت است، که بعد از طواف واجب خوانده مى شود.

5. نماز قضاى پدر که بر پسر بزرگ تر واجب است. تعداد رکعات آن بستگى دارد که پسر بزرگ تر چند رکعت از نمازهاى قضا شده پدر را یقین دارد که به همان مقدار بر او واجب است.

6. نمازى که به واسطه اجاره، نذر، قسم و عهد واجب مى شود; تعداد رکعات هم بستگى دارد که هنگام نذر، اجاره، قسم و یا عهد، چند رکعت در نظر گرفته شده است.

نمازهاى مستحبى فراوان است، که در توضیح المسائل مراجع بزرگوار آمده است

---

وضوى جبيره اى

چيزى كه با آن زخم يا عضو شكسته را مى بندند و دوايى كه روى آن مى گذارند «جبيره» ناميده مى شود.

مسأله 88- هرگاه در يكى از جاهاى وضو زخم يا دُمَل يا شكستگى باشد، چنانچه روى آن باز است و خون ندارد و آب هم براى آن مضر نيست بايد مطابق معمول، وضو بگيرد.

مسأله 89- هرگاه زخم يا دُمَل يا شكستگى در صورت و دستها است و روى آن باز مى باشد; امّا آب ريختن روى آن ضرر دارد، كافى است اطراف آن را بشويد، ولى اگر كشيدن دستِ تر بر آن ضرر ندارد بايد دستِ تر بر خود آن نيز بكشد و اگر ضرر دارد مستحبّ است پارچه پاكى روى آن بگذارد و دستِ تر روى آن بكشد.

مسأله 90- هرگاه زخم يا دمل و شكستگى در محلّ مسح باشد چنانچه نتواند آن را مسح كند بايد پارچه پاكى روى آن بگذارد و روى پارچه را با رطوبت آب وضو مسح كند و بنابر احتياط واجب، تيمّم هم بنمايد و اگر گذاشتن پارچه ممكن نباشد بايد وضوى بدون مسح بگيرد و بنا بر احتياط واجب تيمّم هم بكند.

مسأله 91- هرگاه زخم يا دمل و شكستگى با پارچه يا گچ يا مانند آن بسته شده است، چنانچه باز كردن آن ضرر و مشقّت زيادى ندارد و آب هم براى آن مضر نيست، بايد آن را باز كند و وضو بگيرد، در غير اين صورت اطراف زخم يا شكستگى را بشويد و احتياط مستحب آن است كه روى جبيره را نيز مسح كند و اگر جبيره، نجس است يا نمى شود روى آن دستِ تر بكشد، پارچه پاكى را بر آن ببندد و دستِ تر روى آن بكشد.

مسأله 92- هرگاه جبيره تمام صورت يا تمام يكى از دستها را گرفته باشد، بايد بنا بر احتياط هم وضوى جبيره اى بگيرد و هم تيمّم كند، همچنين اگر جبيره تمام اعضاى وضو را گرفته باشد.

مسأله 93- كسى كه در كف دست و انگشتهايش جبيره دارد و در موقع وضو دستِ تر روى آن كشيده، مى تواند مسح سر و پا را با همان رطوبت انجام دهد و اگر كافى نباشد، از جاهاى ديگر وضو رطوبت مى گيرد.

مسأله 94- هرگاه جبيره بيشتر از معمول، اطراف زخم را گرفته و برداشتن آن ممكن نيست بايد به دستور جبيره عمل كند و بنا بر احتياط مستحبّ، تيمّم هم بنمايد و اگر برداشتن جبيره اضافى ممكن است بايد آن را بردارد.

مسأله 95- هرگاه در جاى وضو، زخم و جراحت و شكستگى وجود ندارد، امّا به جهت ديگرى آب براى آن ضرر دارد، بايد تيمّم كند، ولى اگر فقط براى مقدارى از دست و صورت ضرر دارد، چنانچه اطراف آن را بشويد كافى است و احتياط آن است كه تيمّم هم بكند.

مسأله 96- اگر در جاى وضو يا غسل چيزى چسبيده كه برداشتن آن ممكن نيست، يا بسيار مشقّت دارد بايد به دستور جبيره عمل كند، يعنى اطراف آن را بشويد و روى آن را دست بكشد.

مسأله 97- غسل جبيره اى مثل وضوى جبيره اى است، ولى تا ممكن است بايد غسل را ترتيبى بجا آورد، بنا بر احتياط واجب.

مسأله 98- كسى كه وظيفه او تيمّم است، هرگاه در اعضاى تيمّم او زخم، يا دُمَل، يا شكستگى باشد بايد مطابق دستور وضوى جبيره اى تيمّم جبيره اى كند.

مسأله 99- كسى كه وظيفه او وضو يا غسل جبيره اى است، چنانچه مى داند تا آخر وقت عذر او برطرف نمى شود مى تواند در اوّل وقت نماز بخواند، امّا اگر اميد دارد كه تا آخر وقت عذر او برطرف شود احتياط واجب آن است كه صبر كند.

مسأله 100- اگر بخاطر درد چشم شستن صورت ضرر دارد بايد تيمّم كند و اگر مى تواند اطراف چشم و بقيّه صورت را بشويد كافى است.

مسأله 101- نمازهايى را كه با وضو يا غسل جبيره اى مى خوانند اعاده ندارد، مگر اين كه قبل از پايان وقت نماز، عذر برطرف شود، در اينجا بنابر احتياط واجب، نماز را اعاده كنند.

 

---

شرایط صحیح بودن وضو

مسأله 70- با بودن شرايط زير، وضو صحيح و با نبودن حتّى يكى از آنها وضو باطل است:

1- آب وضو پاك باشد (نجس نباشد).

2- آب وضو و فضايى كه در آن وضو مى گيرد مباح باشد (غصبى نباشد).

3- آب وضو مطلق باشد (مضاف نباشد).

4- ظرف آب وضو مباح باشد (به شرحى كه خواهد آمد).

5- ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد (به شرحى كه خواهد آمد).

6- اعضاى وضو پاك باشد.

7- مانعى از رسيدن آب بر اعضاى وضو نباشد.

8- با قصد قربت و بدون ريا وضو بگيرد.

9- رعايت ترتيب (به همان صورت كه قبلاً گفته شد).

10- رعايت مُوالات (بين اعمال وضو فاصله نيفتد).

11- در كارهاى وضو از ديگرى كمك نگيرد. (به شرحى كه خواهد آمد).

12- استعمال آب براى او مانعى نداشته باشد.

13- براى وضو گرفتن وقت باشد.

توضيح شرايط وضو

مسأله 71- وضو با آب نجس و مضاف باطل است; خواه بداند آن آب نجس يا مضاف است يا نداند، يا فراموش كرده باشد.

مسأله 72- آب وضو بايد مباح باشد، بنابراين در موارد زير وضو باطل است:

* وضو گرفتن با آبى كه صاحب آن راضى نيست (راضى نبودن او معلوم است).

* آبى كه معلوم نيست صاحب آن راضى است يا نه.

* آبى كه وقف افراد خاصّى است، براى غير آن افراد; مانند آب برخى از مدارس كه وقف محصّلين همان مدرسه است و وضوخانه مساجد، كه وقف كسانى است كه در آنجا نماز مى خوانند.

مسأله 73- وضو گرفتن از نهرها و چشمه ها، گرچه انسان نداند صاحبان آنها راضى هستند يا نه اشكال ندارد، امّا اگر صاحبان آن از وضو گرفتن جلوگيرى كنند، احتياط واجب آن است كه با آن آبها وضو نگيرد.

مسأله 74- اگر آب در ظرف غصبى باشد و آب ديگرى نباشد بايد تيمّم كرد.

مسأله 75- اعضاى وضو; يعنى صورت، دستها و پاها در موقع شستن و مسح بايد پاك باشد.

مسأله 76- اگر چيزى بر صورت يا دستها باشد كه از رسيدن آب به آن جلوگيرى كند، براى وضو بايد برطرف شود.

مسأله 77- اگر چيزى بر اعضاى مسح (جلوى سر و روى پاها) باشد، هرچند از رسيدن آب جلوگيرى نكند، بايد برطرف شود; چون بين دست و محلّ مسح نبايد چيزى فاصله شود.

مسأله 78- خطّ قلم خودكار و لكّه هاى رنگ و چربى و كِرِمْ، در صورتى كه رنگ بدونِ جِرم باشد، مانع وضو نيست، ولى اگر جِرم دارد و روى پوست را گرفته باشد بايد برطرف شود. ولى رنگ خودكار معمولاً مانع رسيدن آب نيست.

مسأله 79- اگر مى داند چيزى بر اعضاى وضو چسبيده، ولى نمى داند كه از رسيدن آب جلوگيرى مى كند يا نه، بايد آن را برطرف كند، يا آب را به زير آن برساند.

مسأله 80- كارهاى وضو بايد بدين ترتيب انجام شود: اوّل صورت، بعد دست راست و سپس دست چپ را بشويد و بعد از آن سر و بعد پاها را مسح كند، و نبايد پاى چپ را پيش از پاى راست مسح كند، و اگر به اين ترتيب وضو نگيرد باطل است.

مسأله 81- موالات يعنى; پشت سر هم انجام دادن و فاصله نينداختن بين اعمال وضو.

مسأله 82- اگر بين كارهاى وضو به قدرى فاصله شود كه مردم بگويند پشت سر هم وضو نمى گيرد وضوى او باطل است.

مسأله 83- كسى كه مى تواند اعمال وضو را انجام دهد، نبايد از ديگرى كمك بگيرد، پس اگر شخص ديگرى صورت و دست او را بشويد و يا مسح او را انجام دهد وضو باطل است; ولى اگر آب كف دست او بريزد و خودش صورت و دستها را بشويد مانعى ندارد.

مسأله 84- كسى كه نمى تواند وضو بگيرد، بايد به كمك شخص ديگر وضو بگيرد، ولى خود او بايد نيّت وضو كند.

مسأله 85- كسى كه مى داند اگر وضو بگيرد مريض مى شود و يا مى ترسد كه مريض شود، بايد تيمّم كند و اگر وضو بگيرد باطل است. ولى اگر نداند كه آب براى او ضرر دارد و وضو بگيرد و بعد بفهمد كه ضرر داشته، وضويش صحيح است.

مسأله 86- وضو، بايد به قصد قربت انجام شود، يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم وضو بگيرد و لازم نيست نيّت را به زبان آورد، يا از قلب خود بگذراند، بلكه همين مقدار كه مى داند وضو مى گيرد كافى است، بطورى كه اگر از او بپرسند، چه مى كنى؟ بگويد وضو مى گيرم.

مسأله 87- اگر وقت نماز به قدرى تنگ است كه اگر انسان بخواهد وضو بگيرد، تمام نماز يا قسمتى از آن، بعد از وقت خوانده مى شود، بايد تيمّم كند. لكن اگر براى وضو و تيمّم يك اندازه وقت لازم است، بايد وضو بگيرد.

---

چگونه وضو بگيريم؟

مسأله 54- براى انجام وضو، انسان بايد ابتدا صورت و سپس دست راست و بعد از آن دست چپ را بشويد، آنگاه با رطوبتى كه از شستن دست بر كف آن است، سر را مسح كند; يعنى دست را بر آن بكشد و سپس پاى راست و در آخر پاى چپ را مسح نمايد.

توضيح اعمال وضو

شستن

مسأله 55- در وضو انسان بايد ابتدا صورت را، از جايى كه موى سر روييده تا آخر چانه، از بالا به پايين بشويد و براى آن كه يقين كند مقدار واجب را شسته، بايد كمى اطراف صورت را هم بر آن بيفزايد.

مسأله 56- بعد از شستن صورت، بايد دست راست و بعد از آن دست چپ را از آرنج تا سر انگشتها بشويد.

مسأله 57- براى آن كه يقين كند آرنج را كاملاً شسته بايد كمى بالاتر از آرنج را هم بشويد.

مسأله 58- كسى كه پيش از شستن صورت، دستهاى خود را تا مچ شسته، هنگام وضو بايدتا سر انگشتان را بشويد، و اگر فقط تا مچ را بشويد، وضويش باطل است.

مسح

مسأله 59- جاى مسح، يك قسمت از چهار قسمت سر، كه بالاى پيشانى است (جلوى سر) مى باشد.

مسأله 60- مسح سر، به هر مقدار كافى است.

مسأله 61- مستحبّ است سر را به پهناى سه انگشت بسته و طول يك انگشت مسح كند.

مسأله 62- لازم نيست مسح بر پوست سر باشد، بلكه بر موى جلوى سر هم صحيح است، مگر اين كه موى سر به قدرى بلند باشد كه هنگام شانه زدن، به صورت بريزد، كه در اين صورت بايد، پوست سر يا قسمت پائين (بيخ) مو را مسح كند.

مسأله 63- پس از مسح سر، بايد با رطوبتى كه از وضو بر كف دست باقيمانده، روى پاها را از سر يكى از انگشتها تا برآمدگى روى پا مسح كند، و احتياط مستحب آن است كه تا مفصل (جايى كه متّصل به ساق پا مى شود) را نيز مسح كند.

مسأله 64- در مسح بايد دست را بر سر و پاها بكشد و اگر دست را نگهدارد، و سر يا پا را به آن بكشد وضو باطل است، ولى اگر موقعى كه دست را مى كشد سر يا پا مختصرى حركت كند اشكال ندارد.

مسأله 65- اگر براى مسح رطوبتى در كف دست نمانده باشد، نمى تواند دست را با آب خارج تر كند; بلكه بايد از اعضاى ديگرِ وضو; مثلاً صورت، رطوبت بگيرد و با آن مسح كند.

مسأله 66- رطوبت دست بايد بقدرى باشد كه هنگام مسح بر سر و پا اثر بگذارد.

مسأله 67- محلّ مسح (سر و روى پاها) بايد خشك باشد، بنابراين اگر جاى مسح تر باشد، بايد آن را خشك كرد; ولى اگر رطوبت آن بقدرى كم باشد كه مانع از تأثير رطوبت دست بر آن نباشد اشكالى ندارد.

مسأله 68- روى كلاه يا جوراب نمى توان مسح كرد.

مسأله 69- محلّ مسح بايد پاك باشد، پس اگر نجس است و نمى تواند آن را آب بكشد بايد تيمّم كند.

---

اهمّيّت نماز جماعت

وحدت امّت اسلامى، از جمله مسائلى است كه اسلام، به آن اهمّيّت بسيارى داده است، و براى حفظ و ادامه آن، برنامه هاى ويژه اى دارد; يكى از آنها نماز جماعت است.

در نماز جماعت، يكى از نمازگزاران كه داراى تقوى و عدالت است پيشاپيش جمعيّت مى ايستد و ديگران در صفوفى منظّم، پشت سر او و هماهنگ با او نماز را بجا مى آورند.

كسى كه در اين نمازِ دسته جمعى، پيشاپيش جمعيّت مى ايستد «امام جماعت» است و كسى كه پشتِ سر او، در نماز از او پيروى مى كند «مأموم» است.

اهمّيّت نماز جماعت

گذشته از آن كه در روايات زيادى، براى نماز جماعت، اَجر و پاداش بسيارى وارد شده است، با دقّت در مضمون روايات اسلامى به اهمّيّت اين عبادت پى مى بريم، و در اينجا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

مسأله 314- شركت در نماز جماعت براى هر كس مستحبّ است; بويژه براى همسايه مسجد.

مسأله 315- مستحبّ است، انسان صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.

مسأله 316- نماز جماعت، هرچند اوّل وقت خوانده نشود، از نماز فُراداىِ اوّل وقت بهتر است.

مسأله 317- نماز جماعتى كه مختصر خوانده مى شود، از نماز فُرادايى كه آن را طول بدهد بهتر است.

مسأله 318- سزاوار نيست انسان بدون عذر نماز جماعت را ترك كند.

مسأله 319- حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بى اعتنايى به آن، جايز نيست.

---

نماز قضا

نماز قضاء، نمازى را گويند كه بعد از وقت خوانده شود.

مسأله 301- انسان بايد نمازهاى واجب را در وقت معيّن آن بخواند و چنانچه خداى نكرده بدون عذر نمازى از او قضاء شود گناهكار است و بايد توبه كرده و قضاى آن راهم بجا آورد.

مسأله 302- در دو مورد، بجا آوردن قضاى نماز، واجب است:

الف: نماز واجب را در وقت آن، نخوانده باشد.

ب: بعد از وقت متوجّه شود نمازى كه خوانده است باطل بوده.

مسأله 303- كسى كه نماز قضاء دارد، نبايد در خواندن آن كوتاهى كند، ولى واجب نيست فوراً آن را بجا آورد.

مسأله 304- قضاى نمازهاى روزانه لازم نيست به ترتيب خوانده شود، ولى اگر نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشاء يك روز باشد، بايد به ترتيب بخواند.

مسأله 305- كسى كه مى داند نماز قضاء دارد، ولى شماره آنها را نمى داند; مثلاً نمى داند چهارتا بوده يا پنج تا، چنانچه كمتر را بخواند كافى است.

مسأله 306- اگر شماره آنها را مى دانسته، ولى اتّفاقاً فراموش كرده است اگر مقدار كمتر را بخواند كفايت مى كند.

مسأله 307- نماز قضاء را با جماعت مى توان خواند، چه نماز امام جماعت أدا باشد يا قضا، و لازم نيست هر دو، يك نماز را بخوانند، مثلاً اگر نماز قضاى صبح را با نماز ظهر يا عصر امام بخواند، اشكال ندارد.

مسأله 308- اگر مسافرى كه بايد نماز را شكسته بخواند، نماز ظهر يا عصر يا عشاء، از او قضا شود، بايد آن را دو ركعتى بجا آورد، اگرچه در شهر خودش باشد.

مسأله 309- در سفر نمى توان روزه گرفت، حتى روزه قضاء، ولى نماز قضاء مى توان بجا آورد.

مسأله 310- اگر در سفر بخواهد نمازهايى را كه در غير سفر قضاء شده است بجا آورد، بايد نمازهاى ظهر و عصر و عشاء را چهار ركعتى قضاء كند.

مسأله 311- نماز قضا را در هر وقتى مى توان بجا آورد.

نماز قضاى پدر و مادر

مسأله 312- تا انسان زنده است، اگرچه از خواندن نماز خود عاجز باشد، ديگرى نمى تواند نمازهاى او را قضاء كند.

مسأله 313- پس از مرگ پدر يا مادر، نماز و روزه هايى را كه به خاطر عذرى بجا نياورده باشد، بر پسر بزرگتر او واجب است آن نماز و روزه ها را قضاء كند.

---

نماز مسافر

نماز مسافر

مسأله 287- انسان بايد در سفر، نمازهاى چهار ركعتى را شكسته، يعنى دو ركعت، بجا آورد; به شرط آن كه مسافرتش از هشت فرسخ كمتر نباشد. [هشت فرسخ شرعى در حدود 43 كيلومتر است].

مسأله 288- اگر مسافر از جايى كه نمازش تمام است; مثل وطن، حدّاقل چهار فرسخ مى رود، و چهار فرسخ برمى گردد، نمازش در اين سفر هم شكسته است.

مسأله 289- كسى كه به مسافرت مى رود، زمانى بايد نمازش را شكسته بخواند كه حدّاقل به مقدارى دور شود كه اذان آنجا را نشنود، يا اين كه اهل آنجا او را نبينند و نشانه آن اين است كه او اهل آنجا را نبيند و چنانچه قبل از آن كه به اين مقدار دور شود، بخواهد نماز بخواند، بايد تمام بخواند.

مسأله 290- اگر به جايى مى رود كه دو راه دارد، يك راه آن كمتر از هشت فرسخ و راه ديگر آن هشت فرسخ يا بيشتر باشد، اگر از راهى كه هشت فرسخ است برود، بايد نماز را شكسته بخواند و اگر از راهى كه هشت فرسخ نيست برود بايد نماز را چهار ركعتى بخواند.

مسأله 291- در اين موارد نماز تمام است:

1- قبل از آن كه هشت فرسخ برود، از وطن خود مى گذرد و يا در جائى قصد دارد ده روز بماند.

2- از اوّل قصد نداشته است به سفر هشت فرسخى برود و بدون قصد، اين مسافت را پيموده; مثل كسى كه به دنبال گمشده اى مى گردد.

3- قبل از رسيدن به چهار فرسخ از رفتن منصرف شود.

4- كسى كه شغل او مسافرت است، مثل راننده قطار و ماشينهاى برون شهرى، خلبان، ملوان (در سفرى كه شغل اوست) همچنين كسانى كه براى كار يا تحصيل از جائى به جاى ديگر رفت و آمد دارند.

5- كسى كه براى كارش بطور متعارف حدّاقل هفته اى سه روز مسافرت مى رود و آخر هفته به وطن خود برمى گردد.

6- كسى كه به سفر حرام مى رود; مانند سفرى كه موجب اذيّت پدر و مادر باشد. در همه اينها نماز تمام است.

7- در اين مكانها نيز نماز تمام است:

* در وطن.

* در جايى كه بنا دارد ده روز بماند.

* در جايى كه سى روز با ترديد مانده است; يعنى معلوم نبوده كه مى ماند يا مى رود و تا سى روز به همين حالت مانده، و بايد بعد از سى روز نماز را تمام بخواند.

وطن كجاست؟

مسأله 292- وطن، جايى است كه انسان براى اقامت و زندگى خود اختيار كرده است، خواه در آنجا به دنيا آمده و وطن پدر و مادرش باشد، يا خودش آنجا را براى زندگى اختيار كرده است.

مسأله 293- فرزند، تا زمانى كه با پدر و مادر زندگى مى كند و مستقل نشده است، همان وطن پدر و مادر وطن او مى باشد، هرچند در آنجا به دنيا نيامده باشد و پس از آن كه در زندگى مستقل شد، اگر جاى ديگرى را براى زندگى مستمر اختيار كرد، آنجا وطن او مى شود.

مسأله 294- تا انسان قصد ماندنِ مستمر در غير وطن اصلى خودش را نداشته باشد، آنجا وطن او حساب نمى شود.

مسأله 295- اگر قصد دارد در محلّى كه وطن اصلى او نيست مدّتى بماند; مثلاً يك سال يا بيشتر، آنجا مانند وطن

او حساب مى شود، مانند دانشجويى كه مدّتى براى تحصيل در شهرى مى ماند.

مسأله 296- اگر انسان بدون قصد ماندن مستمر و بدون قصد رفتن در جايى آن قدر بماند كه مردم او را اهل آنجا بدانند، آنجا حكم وطن او را دارد.

مسأله 297- اگر به جايى برود كه قبلاً وطن او بوده، ولى هم اكنون از آنجا اِعراض كرده است; يعنى بنا گذاشته كه ديگر براى سكونت مستمر به آنجا برنگردد، نبايد نماز را تمام بخواند، اگرچه در آنجا خانه دارد يا گه گاه ديدن مى كند.

مسأله 298- مسافرى كه به وطنش بر مى گردد، وقتى به جايى برسد كه اهل وطن او را ببينند و صداى اذان را بشنود بايد نماز را تمام بخواند.

قصد ده روز

مسأله 299- مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر بيشتر از ده روز در آنجا بماند، تا وقتى مسافرت نكرده است بايد نمازش را تمام بخواند و لازم نيست دوباره قصد ماندن ده روز كند.

مسأله 300- اگر مسافر از قصد ده روز برگردد:

الف: قبل از خواندن نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد; بايد نماز را شكسته بخواند.

ب: بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد; تا وقتى كه در آنجا هست بايد نماز را تمام بخواند.

 

---

چگونگی نماز آیات

نمـاز آيـات

مسأله 339- يكى از نمازهاى واجب «نماز آيات» است كه به سبب پيش آمدن اين حوادث واجب مى شود: زلزله، خسوف (ماه گرفتگى)، كسوف (خورشيدگرفتگى)، و نيز رعد و برق شديد و وزيدن بادهاى زرد و سرخ در صورتى كه مايه وحشت نوع مردم شود.

چگونگى نماز آيات

مسأله 340- نماز آيات دو ركعت است و هر ركعت آن پنج ركوع دارد. قبل از هر ركوع، سوره حمد و سوره ديگرى از قرآن خوانده مى شود; يعنى در دو ركعت، ده حمد و ده

سوره خوانده مى شود، ولى مى توان يك سوره را پنج قسمت كرده و قبل از هر ركوع يك قسمت از آن را خواند، كه در اين صورت، در دو ركعت دو حمد و دو سوره خوانده مى شود.

در اينجا با تقسيم سوره «اخلاص» چگونگى نماز آيات را مى آوريم:

* ركعت اوّل

پس از تكبيرة الإحرام سوره حمد را بخواند و «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم» بگويد و به ركوع رود.

سپس بايستد و بگويد: «قل هو اللّه احد» و به ركوع رود.

بار ديگر بايستد و بگويد: «اللّه الصمد» و به ركوع رود.

سر از ركوع بردارد و بگويد: «لم يلد و لم يولد» و به ركوع رود.

از ركوع سر بردارد و بگويد: «و لم يكن له كفواً احد» و به ركوع رود.

و بعد از سر برداشتن از ركوع به سجده رود و پس از انجام دو سجده براى ركعت دوم برخيزد و در همه ركوعها ذكر ركوع مطابق معمول گفته شود.

* ركعت دوم

ركعت دوم را نيز مانند ركعت اوّل بجا مى آورد و سپس با تشهّد و سلام، نماز را به پايان مى برد.

احكام نماز آيات

مسأله 341- اگر يكى از سبب هاى نماز آيات فقط در شهرى اتّفاق بيفتد، مردم همان شهر بايد نماز آيات بخوانند و بر مردم جاهاى ديگر واجب نيست.

مسأله 342- اگر در يك ركعت از نماز آيات پنج مرتبه حمد و سوره بخواند و در ركعت ديگر يك حمد بخواند و سوره را تقسيم كند صحيح است.

مسأله 343- قنوت در نماز آيات مستحبّ است و اگر يك قنوت پيش از ركوع دهم بخواند كافى است.

مسأله 344- هر يك از ركوع هاى نماز آيات، ركن است، كه اگر عمداً يا سهواً كم يا زياد شود، نماز باطل است.

مسأله 345- نماز آيات را مى توان به جماعت خواند، كه در اين صورت حمد و سوره ها را تنها امام جماعت مى خواند.

---

مُبطِلات نماز

مسأله 254- آنگاه كه نمازگزار، تكبيرة الإحرام مى گويد و نماز را شروع مى كند، تا پايان آن، بعضى از كارها بر او حرام مى شود كه اگر در نماز، يكى از آنها را انجام دهد نمازش باطل است، مثل:

* سخن گفتن.

* خنديدن.

* گريستن.

* روى از قبله برگرداندن.

* خوردن و آشاميدن.

* بر هم زدن صورت نماز.

* كم يا زياد كردن اركان نماز. (به شرحى كه در مسأله 193 گذشت»(1)

احكام مبطلات نماز

* سخن گفتن:

مسأله 255- اگر نمازگزار عمداً كلمه اى بگويد كه دو حرف يا بيشتر داشته باشد، اگرچه آن كلمه معنايى هم نداشته باشد، نمازش باطل است. (بنابراحتياط واجب).

مسأله 256- اگر از روى فراموشى سخن بگويد; مثلاً متوجّه نبود كه در حال نماز است، نماز باطل نمى شود.

مسأله 257- سرفه كردن و عطسه نمودن نماز را باطل نمى كند.

مسأله 258- در نماز نبايد به كسى سلام كرد، ولى اگر كسى به نمازگزار سلام كند واجب است جواب او را بدهد، و بايد همانطور كه او سلام كرده جواب دهد; مثلاً اگر گفته: «سلامٌ عليكم» در جواب بگويد «سلامٌ عليكم» و اگر گفته: «سلام»، بگويد: «سلام»، در غير نماز نيز جواب سلام واجب است.

* خنديدن و گريستن:

مسأله 259- اگر نمازگزار عمداً با صدا بخندد، نمازش باطل است. حتّى اگر بى اختيار بخندد نيز نمازش باطل مى شود.

مسأله 260- لبخند زدن نماز را باطل نمى كند.

* روى از قبله برگرداندن:

مسأله 261- اگر عمداً به قدرى روى خود را از قبله برگرداند كه نگويند رو به قبله است، نمازش باطل است، بنابر احتياط واجب.

مسأله 262- اگر سهواً تمام صورت را به طرف راست يا چپ قبله برگرداند، احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند.

* خوردن و آشاميدن:

مسأله 263- اگر نمازگزار چيزى بخورد يا بياشامد، نمازش باطل است.

مسأله 264- اگر نمازگزار خرده غذائى كه در دهانش باقى مانده فرو برد نمازش باطل نمى شود.

* بر هم زدن صورت نماز:

مسأله 265- اگر در بين نماز كارى كند كه صورت نماز را بر هم زند; مثل دست زدن، به هوا پريدن و مانند اينها، هرچند از روى فراموشى باشد، نماز باطل مى شود.

مسأله 266- اگر در بين نماز به قدرى ساكت بماند كه نگويند نماز مى خواند، نمازش باطل است.

---

1- براى آشنايى با ساير مبطلات نماز مى توانيد به رساله توضيح المسائل، مسأله 1005 مراجعه كنيد.

---

احكام واجبات نماز (2)

احكام قرائت

مسأله 208- در ركعت سوم و چهارم نماز بايد حمد يا تسبيحات، آهسته خوانده شود.

مسأله 209- در نماز ظهر و عصر، قرائت ركعت اوّل و دوم نيز بايد آهسته خوانده شود; ولى در ساير ذكرها در همه نمازها مخيّر است بلند يا آهسته بخواند.

مسأله 210- پسرها و مردان در نماز صبح، مغرب و عشاء بايد حمد و سوره را در ركعت اوّل و دوم بلند بخوانند، ولى دخترها و بانوان اگر نامحرم صدايشان را نمى شنود مى توانند بلند بخوانند وگرنه، بنابراحتياط واجب آهسته بخوانند.

مسأله 211- اگر در جائى كه بايد نماز را بلند بخواند، عمداً آهسته بخواند يا در جائى كه بايد آهسته بخواند،عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است، ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد، صحيح است.

مسأله 212- اگر در بين خواندن حمد و سوره بفهمد اشتباه كرده است; مثلاً مى بايست بلند بخواند ولى آهسته خوانده، لازم نيست مقدارى را كه خوانده، دوباره بخواند.

مسأله 213- انسان بايد مسائل و قرائت نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند و كسى كه اصلاً نمى تواند به طور كامل قرائت صحيح را ياد بگيرد، بايد هر طور كه مى تواند بخواند و احتياط مستحبّ است كه نماز را به جماعت بجا آورد.

* ركوع

مسأله 214- نمازگزار در هر ركعت بعد از قرائت حمد و سوره، بايد به اندازه اى خم شود كه بتواند دست را به زانو بگذارد و اين عمل را «ركوع» مى گويند. و واجب است در حال ركوع ذكر بگويد.

مسأله 215- در ركوع، سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّىَ العَظيمِ وَ بِحَمْدِهِ» بگويد.

مسأله 216- در حال ذكر ركوع بايد بدن آرام باشد.

مسأله 217- اگر پيش از آنكه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد، عمداً ذكر ركوع را بگويد، نمازش باطل است.

مسأله 218- اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب، عمداً سر از ركوع بردارد نمازش باطل است.

* سجود

مسأله 219- نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب، بعد از ركوع دو سجده بجا آورد.

مسأله 220- سجده آن است كه اعضاى هفتگانه، يعنى پيشانى و كف دو دست و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها (شَست)، را بر زمين بگذارد و در حال سجده واجب است ذكر بگويد.

مسأله 221- در سجده سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّىَ الاَْعْلى وَ بِحَمْدِهِ» بگويد.

مسأله 222- در حال ذكر سجده، بايد بدن آرام باشد.

مسأله 223- اگر كسى پيش از آن كه پيشانى او به زمين برسد و آرام گيرد، عمداً ذكر سجده را بگويد، نمازش باطل است و چنانچه از روى فراموشى باشد، بايد دوباره، ذكر بگويد.

مسأله 224- نمازگزار بايد بعد از تمام شدن ذكر سجده اوّل بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.

مسأله 225- اگر نمازگزار پيش از تمام شدن ذكر، عمداً سر از سجده بردارد، نمازش باطل است.

مسأله 226- اگر موقعى كه ذكر سجده را مى گويد، يكى از

هفت عضو را عمداً از زمين بردارد، نماز باطل مى شود، ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست، اگر غير از پيشانى، جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد، اشكال ندارد.

مسأله 227- اگر همراه با انگشتان شست پا، انگشتان ديگر هم به زمين برسد مانع ندارد.

مسأله 228- نمازگزار بايد در سجده پيشانى را بر زمين و يا آنچه از زمين مى رويد، ولى خوراكى و پوشاكى نباشد، مانند چوب و برگ درخت، قرار دهد.

مسأله 229- سجده بر چيزهاى معدنى; مانند طلا و نقره و عقيق و فيرزوه، صحيح نيست.

مسأله 230- سجده بر چيزهايى كه از زمين مى رويد و خوراك حيوان است، مثل علف و كاه صحيح است.

مسأله 231- سجده بر كاغذ، اگرچه از پنبه و مانند آن ساخته شده باشد، صحيح است.

مسأله 232- براى سجده، بهتر از هر چيز تربت حضرت سيّدالشّهدا(عليه السلام) مى باشد و بعد از آن بدين ترتيب:

* خاك پاك  * سنگ * گياه

مسأله 233- اگر در سجده اوّل، مُهر به پيشانى بچسبد و بدون اين كه مُهر را بردارد دوباره به سجده رود نمازش اشكال دارد.

وظيفه كسى كه نمى تواند بطور معمول سجده كند

مسأله 234- كسى كه نمى تواند پيشانى را به زمين برساند، بايد به اندازه اى كه مى تواند خم شود و مُهر را بر جاى بلندى بگذارد و سجده كند، ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را بطور معمول بر زمين بگذارد.

مسأله 235- اگر نمى تواند اين كار را انجام دهد بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند، ولى احتياط واجب آن است كه قدرى خم شود و مُهر را بلند كند و بر پيشانى بگذارد.

مسأله 238- اگر سجده را فراموش كند، هر وقت يادش آمد بايد سجده كند.

مسأله 239- اگر آيه سجده را از راديو و ضبط صوت و مانند آن بشنود، بنابر احتياط واجب بايد سجده كند.

مسأله 240- اگر آيه سجده را از مثلِ بلندگو كه صداى انسان را مى رساند بشنود، واجب است سجده كند.

مسأله 241- گفتن ذكر در اين سجده واجب نيست، امّا مستحب مى باشد. مثلاً بگويد: لا اِلهَ إلاّ اللّهُ حَقّاً حَقّاً سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَضَرُّعاً وَرِقّاً.

* تشهّد

مسأله 242- در ركعت دوم همه نمازها و ركعت آخر نمازهاى سه ركعتى و چهار ركعتى نمازگزار بايد بعد از سجده بنشيند و در حال آرام بودن بدن، تشهّد بخواند، يعنى بگويد:

«اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ

رَسُولُهُ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد».

* سلام

مسأله 243- در ركعت آخر نماز، پس از تشهّد بايد سلام دهد و نماز را به پايان برد.

مسأله 244- سلام نماز به اين صورت است:

«اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النّبِىُّ وَ رحمةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ، اَلسَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلى عِبادِ اللّهِ الصّالِحينَ اَلسَّلامُ عَلَيْكُم وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ».

و مى تواند به سلام سوم قناعت كند.

ترتيب

مسأله 245- نماز بايد به اين ترتيب خوانده شود: تكبيرة الإحرام، قرائت، ركوع، سجود، و در ركعت دوم پس از سجود، تشهّد بخواند و در ركعت آخر، پس از تشهّد، سلام دهد.

مُوالات

مسأله 246- موالات; يعنى پشت سر هم بودن اجزاى نماز و فاصله نينداختن بين آنها.

مسأله 247- اگر كسى بقدرى بين اجزاى نماز فاصله بيندازد كه از صورت نمازگزار خارج شود، نمازش باطل است.

مسأله 248- طول دادن ركوع و سجود و خواندن سوره هاى بزرگ، موالات را بهم نمى زند، بلكه سكوت زياد موالات نماز را بهم مى زند.

---

احكام واجبات نماز (1)

* نيّت

مسأله 197- نمازگزار، از آغاز تا پايان نماز، بايد بداند چه نمازى مى خواند و بايد آن را براى انجام فرمان خداوند عالَم بجا آورد.

مسأله 198- به زبان آوردن نيّت در نماز و ساير عبادات، لازم نيست، ولى چنانچه به زبان هم بگويد اشكال ندارد.

مسأله 199- نماز، بايد از هر گونه ريا و خودنمايى به دور باشد، يعنى نماز را تنها براى انجام فرمان خداوند بجا آورد و چنانچه تمام نماز يا قسمتى از آن، براى غير خدا باشد، باطل است. همچنين اگر قصد او خدا و ريا هر دو باشد باز هم باطل است.

* تكبيرة الإحرام

مسأله 200- همانگونه كه گذشت نماز با گفتن «اَللّهُ اَكْبَرُ»

آغاز مى شود و به آن «تَكْبيرَةُ الإِحرام» مى گويند. ]چون با همين تكبير است كه بسيارى از كارها كه قبل از نماز جايز بوده، بر نمازگزار حرام مى شود، مانند خوردن و آشاميدن، خنديدن و گريستن و سخن گفتن[.

مسأله 201- مستحبّ است نمازگزار موقع گفتن تكبيرة الاحرام و تكبيرهاى بين نماز، دستها را تا مقابل گوشها بالا ببرد. (كف دستها رو به قبله باشد).

* قيام

مسأله 202- قيام; يعنى ايستادن. نمازگزار بايد تكبيرة الاحرام و قرائت را در حال قيام و آرامش بدن بخواند.

مسأله 203- اگر ركوع را فراموش كند و بعد از قرائت به سجده برود و قبل از وارد شدن به سجده يادش بيايد، بايد برخيزد و بايستد سپس به ركوع برود و پس از آن سجده ها را بجا آورد (اين همان قيام متّصل به ركوع است).

مسأله 204- نمازگزار بايد موقع ايستادن هردو پا را بر زمين بگذارد، ولى لازم نيست سنگينى بدن روى هر دو پا مساوى باشد.

مسأله 205- كسى كه به هيچ وجه حتّى با تكيه كردن بر عصا يا ديوار نتواند ايستاده نماز بخواند، بايد نشسته، رو به

قبله نماز بخواند، و اگر نشسته هم نتواند، بايد خوابيده بخواند. نخست به طرف راست رو به قبله و اگر نمى تواند روى طرف چپ و اگر نمى تواند به پشت بخوابد و صورت و سينه رو به آسمان و پاها رو به قبله باشد.

مسأله 206- واجب است بعد از ركوع بطور كامل بايستد و سپس به سجده برود و چنانچه اين قيام از روى عمد ترك شود نماز باطل است.

* قرائت

مسأله 207- در ركعت اوّل و دوم نمازهاى روزانه، انسان بايد اوّل حمد و بعد از آن يك سوره كامل قرآن (مثلاً سوره توحيد) را بخواند:

* سوره حمد

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ* اَلرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ* اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعِينُ* إِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ* صِراطَ الَّذينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمـَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ*

* سوره توحيد

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ*

قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ* اَللّهُ الصَّمَدُ* لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ* وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ*

و در ركعت سوم و چهارم نماز، بايد فقط سوره حمد، يا سه مرتبه تسبيحات اربعه خوانده شود و اگر يك مرتبه هم بخواند كافى است.

* تسبيحات اربعه

«سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَ اللّهُ اَكْبَرُ» است

---

تیمم و احکام آن

تــيمّم

مسأله 141- در اين موارد بايد بجاى وضو و غسل تيمّم كرد:

* دسترسى به آب نداشته باشد.

* آب براى انسان ضرر داشته باشد; مثلاً به سبب استعمال آب بيمارى در او پيدا مى شود يا بيماريش شدّت مى يابد و يا دير خوب مى شود.

* اگر آب را به مصرف وضو يا غسل برساند، خودش يا همسر او يا فرزندانش يا رفيقش و يا كسانى كه به او مربوطند از تشنگى هلاك مى شوند يا بيمار مى شوند، يا به قدرى تشنه مى شوند كه تحمّل آن سخت است (حتّى حيوانى كه در اختيار اوست نيز همين حكم را دارد).

* بدن يا لباس او نجس است و آب بيش از تطهير و آب كشيدن آن ندارد، و لباس ديگرى نيز ندارد.

* وقت به قدرى تنگ است، كه اگر بخواهد وضو بگيرد يا غسل كند، تمام نماز يا مقدارى از آن، بعد از وقت خوانده مى شود.

دستور تيمّم

مسأله 142- در تيمّم پنج چيز واجب است:

1- نيّت

2- زدن كف دو دست با هم بر چيزى كه تيمّم بر آن صحيح است.

3- كشيدن هر دو دست بر تمام پيشانى و دو طرف آن، از جائى كه موى سر مى رويد تا روى ابروها و بالاى بينى.

4- كشيدن كفِ دستِ چپ بر تمام پشت دستِ راست.

5- كشيدنِ كف دست راست بر تمام پشت دست چپ (انگشتان هم جزو كف دست مى باشند).

مسأله 143- براى آن كه يقين كند تمام پشت دست را مسح كرده، بايد كمى بالاتر از مچ را هم مسح كند، ولى مسح بين انگشتان لازم نيست.

مسأله 144- انسان بايد براى تيمّم انگشتر را از دست بيرون آورد و اگر مانع ديگرى نيز در پيشانى يا دستها وجود دارد برطرف كند.

مسأله 145- تمام كارهاى تيمّم بايد با قصد تيمّم و براى اطاعت خداوند انجام شود، و همچنين بايد معلوم كند كه تيمّم بجاى وضو است يا غسل، و اين همان نيّت تيمّم است.

چيزهايى كه تيمّم بر آنها صحيح است:

مسأله 146- تيمّم بر خاك، ريگ، كلوخ و سنگ، صحيح است، و اينها بايد پاك باشد و غصبى نباشد.

احكام تيمّم

مسأله 147- تيمّمى كه بجاى وضو است با تيمّمى كه به جاى غسل است فرقى ندارد. ولى بهتر است در تيمّم به جاى غسل يك بار ديگردستها را به زمين بزند و فقط پشت دستها را مسح كند.

مسأله 148- كسى كه بجاى وضو تيمّم كرده است، اگر يكى از چيزهايى كه وضو را باطل مى كند از او سر بزند تيمّمش باطل مى شود.

مسأله 149- كسى كه به جاى غسل، تيمّم كرده، هرگاه يكى از چيزهايى كه غسل را باطل مى كند، پيش آيد تيمّمش باطل مى شود; مثلاً اگر به جاى غسل جنابت تيمّم كرده اگر دوباره جنب شود تيمّمش باطل مى شود.

مسأله 150- تيمّم در صورتى صحيح است كه انسان نتواند وضو بگيرد، يا غسل كند; بنابراين اگر بدون عذر تيمّم كند، صحيح نيست و اگر عذر داشته باشد و برطرف شود; مثلاً آب نداشته، و آب پيدا كند، تيمّم او باطل مى شود.

مسأله 151- اگر به جاى غسلهاى واجب تيمّم كند، لازم نيست براى نماز وضو بگيرد.

---

لزوم انتخاب مرجع تقلید

اجتهاد و تقليد

انسان مى تواند از روى «اجتهاد» يا «تقليد» به احكام دين عمل كند.

«اجتهاد» سعى و تلاش در راه استخراج احكام دين از منابع آن است، كه مهمترين آنها قرآن و احاديث معصومين(عليهم السلام) مى باشد، و اين كار تنها براى كسانى ميسّر است كه علوم مختلف اسلامى را فراگيرند تا قدرت بر اجتهاد پيدا كنند و به كسى كه داراى چنين توانايى علمى باشد «مُجتهد» مى گويند.

«تقليد» به معناى پيروى و دنباله روى است و در اينجا به معناى پيروى از «مجتهد» مى باشد; يعنى انسان كارهاى خود را مطابق فتواى مجتهد انجام دهد.

مسأله 1- به مجتهدى كه ديگران از او تقليد مى كنند «مَرجع تقليد» و به كسى كه از مجتهد تقليد مى كند «مُقَلِّد» مى گويند.

مسأله 2- كسى كه مجتهد نيست و نمى تواند احكام و دستورهاى الهى را از منابع آن بدست آورد، بايد از مجتهد

تقليد كند; يعنى كارهاى خود را مطابق فتواى او انجام دهد.

مسأله 3- وظيفه اكثر مردم در احكام دين، تقليد است; چون افراد كمى هستند كه بتوانند در احكام، اجتهاد كنند.

مسأله 4- مجتهدى كه انسان از او تقليد مى كند بايد:

* عادل باشد.

* زنده باشد.

* مرد باشد.

* بالغ باشد.

* شيعه دوازده امامى باشد.

* و در مسايل اختلافى اعلم باشد.

مسأله 5- كسى كه از مجتهدى تقليد مى كند، اگر مرجع تقليدش از دنيا برود در مسايلى كه به فتواى او عمل كرده مى تواند به تقليد او باقى بماند.

مسأله 6- اعلم كسى است كه در استخراج احكام (از منابع آن) از مجتهدان ديگر استادتر باشد.

مسأله 7- مجتهد و اعلم را از سه راه مى توان شناخت:

* خود انسان يقين كند; مثل آن كه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد.

* گواهى دو نفر عالم عادل كه مى توانند مجتهد و اعلم را

تشخيص دهند; به شرط آن كه دو نفر عالمِ عادلِ ديگر با گفته آنان مخالفت نكنند.

* عدّه اى از اهل علم كه مى توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند و از گفته آنان اطمينان پيدا مى شود، مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند.

مسأله 8- راههاى بدست آوردن فتواى مجتهد:

* شنيدن از خود مجتهد.

* شنيدن از دو نفر عادل.

* شنيدن از يك نفر مورد اعتماد كه از گفته او اطمينان پيدا مى شود.

* ديدن در رساله مجتهد كه درستى آن مورد اطمينان باشد.

مسأله 9- اگر فتواى مجتهد در مسأله اى عوض شود، مقلّد بايد به فتواى جديد عمل كند و عمل كردن به فتواى گذشته جايز نيست.

مسأله 10- مسائلى را كه انسان غالباً به آنها احتياج دارد، واجب است ياد بگيرد

---

ترجمه نماز

ترجمه اذان و اقامه

* «اَللّهُ اَكْبَرُ»

خدا از همه چيز و همه كس برتر است.

* «اَشْهَدُ اَن لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ».

گواهى مى دهم كه جز آفريدگار جهان، خدايى نيست.

* «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ».

گواهى مى دهم كه محمّد فرستاده خداست.

* «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِيّاً وَلِىُّ اللّهُ».

گواهى مى دهم كه على ولىّ خدا بر همه خلق است.

* «حَىَّ عَلَى الصَّلاةِ».

بشتابيد بسوى نماز.

* «حَىَّ عَلَى الفَلاحِ».

بشتابيد به سوى رستگارى

* «حَىَّ عَلَى خَيْرِ الْعَمَلِ».

بشتابيد به سوى بهترين كارها

* «قَدْ قامَتِ الصَّلاةُ».

همانا نماز برپا شد.

* «اَللّهُ اَكْبَرُ»

خدا از همه چيز و همه كس برتر است.

* «لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ».

جز آفريدگار جهان معبودى نيست.

ترجمه نماز

تكبيرة الإحرام: * «اَللّهُ اَكْبَرُ»

خدا از همه چيز و همه كس برتر است.

حمد: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ».

بنام خداوند بخشنده مهربان.

* «اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ».

ستايش، مخصوص خدا، پروردگار جهانيان است.

* الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ».

خداى بخشنده مهربان.

* «مالِكِ يَوْمِ الدّين».

خدائى كه صاحب روز پاداش (قيامت) است.

* «اِيّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيّاكَ نَسْتَعِينُ».

تنها تو را مى پرستيم و تنها از تو يارى مى جوئيم.

* «اِهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ».

ما را به راه راست هدايت فرما.

* «صِراطَ الَّذينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِم».

راه آنان كه به آنها نعمت دادى.

* «غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لا الضّالّينَ».

نه راه كسانى كه بر آنها غضب كردى و نه گمراهان.

سوره: * «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ».

بنام خداوند بخشنده مهربان.

* «قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ».

بگو اوست خداى يكتا.

* «اَللّهُ الصَّمَدُ».

خداى بى نياز.

* «لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ».

خدايى كه نه فرزندى دارد و نه فرزند كسى است.

* «وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ».

و هيچ كسى، مانند و همتاى او نيست.

ذكر ركوع: * «سُبْحانَ رَبِّىَ الْعَظيمِ وَ بِحَمْدِهِ».

خداى خود را، كه بزرگ است، منزّه مى دانم و مى ستايم.

ذكر سجود: * «سُبْحانَ رَبِّىَ الاَْعْلى وَ بِحَمْدِهِ».

خداى خود را، كه از همه بالاتر است، منزّه مى دانم و مى ستايم.

تسبيحات اربعه: * «سُبْحانَ اللّهِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ لا اِلهَ إلاَّ اللّهُ وَ اَللّهُ اَكْبَرُ».

منزّه است خدا، ستايش مخصوص خدا است، جز آفريدگار جهان معبودى نيست و خدا از همه برتر است.

تشهّد و سلام: * «اَشْهَدُ اَنْ لا إلهَ إلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ».

گواهى مى دهم كه جز آفريدگار، خدايى نيست و يكتا و بى همتاست و شريك ندارد.

* «وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ».

و گواهى مى دهم كه محمّد(صلى الله عليه وآله) بنده و فرستاده او است

* «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد».

خداوندا! بر محمّد و خاندان او درود فرست.

* «السَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّها النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ».

درود و رحمت و بركات خدا بر تو اى پيامبر.

* «السَّلامُ عَلَيْنا وَ عَلى عِبادِ اللّهِ الصّالِحينَ».

درود بر ما و بر بندگان صالح خدا.

* «السَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ».

درود بر شما (اى نمازگزاران و مؤمنان) و رحمت و بركات خدا بر شما.

---

واجبات و ارکان نماز

واجبات نماز:

* نيّت * تكبيرة الإحرام * قيام * ركوع * سجود * قرائت * ذكر * تشهّد * سلام * ترتيب * موالات

ركنهاى نماز:

* نيّت * تكبيرة الإحرام * قيام(ايستادن هنگام تكبيرة الإحرام و قيام متّصل به ركوع، يعنى ايستادن پيش از ركوع). * ركوع * سجود.

فرق بين رُكن و غير رُكن:

مسأله 196- اركان نماز، اجزاء اساسى آن به شمار مى آيد وچنانچه يكى از آنها بجا آورده نشود و يا اضافه شود، هرچند بر اثر فراموشى هم باشد، نماز باطل است. واجبات ديگر، گرچه انجام آنها لازم است ولى چنانچه از روى فراموشى، كم يا زياد شود نماز باطل نيست. ولى اگر عمداً ترك شود، يا زياد شود نماز باطل است.

 

---

اذان و اقامه

مسأله 183- مستحبّ است، نمازگزار قبل از نمازهاى يوميّه، ابتدا اذان بگويد و بعد از آن اِقامه، و سپس نماز را شروع كند.

أذان

اَللّهُ اَكْبَر 4 مرتبه

اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ إِلاّ اللّه 2 مرتبه

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه 2 مرتبه

حَىَّ عَلىَ الصَّلوةِ 2 مرتبه

حَىَّ عَلىَ الفَلاحِ 2 مرتبه

حَىَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ 2 مرتبه

اَللّهُ اَكْبَرُ 2 مرتبه

لا اِلهَ إلاّ اللّه 2 مرتبه

إقامه

اَللّهُ اَكْبَر 2 مرتبه

اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ إِلاّ اللّه 2 مرتبه

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه 2 مرتبه

حَىَّ عَلىَ الصَّلوةِ 2 مرتبه

حَىَّ عَلىَ الفَلاحِ 2 مرتبه

حَىَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ 2 مرتبه

قَدْ قامَتِ الصَّلوة 2 مرتبه

اَللّهُ اَكْبَرُ 2 مرتبه

لا اِلهَ إلاّ اللّه 1 مرتبه

مسأله 184- جمله «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِيًّا وَلِىُّ اللّه» جزءِ اذان و اقامه نيست، ولى خوب است بعد از «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه» به قصد قربت و تبرّك گفته شود.

احكام اذان و اقامه

مسأله 185- اذان و اقامه بايد بعد از داخل شدن وقتِ نماز گفته شود و اگر قبل از وقت بگويد باطل است.

مسأله 186- اقامه بايد بعد از اذان گفته شود و اگر آن را قبل از اذان بگويد صحيح نيست.

مسأله 187- بين جمله هاى اذان و اقامه نبايد، زياد فاصله شود و اگر بين آنها بيشتر از معمول فاصله بيندازد، بايد دوباره آن را از سر بگيرد.

مسأله 188- اگر براى نماز جماعتى اذان و اقامه گفته باشند، كسى كه با آن جماعت نماز مى خواند، نبايد براى خود اذان و اقامه بگويد.

مسأله 189- اگر انسان براى خواندن نماز جماعت به مسجد برود و ببيند نماز جماعت تمام شده و براى نماز جماعت اذان و اقامه گفته شده باشد، تا وقتى كه صفها بهم نخورده و جمعيّت متفرّق نشده است، بنابر احتياط واجب نبايد براى نماز خود اذان و اقامه بگويد.

مسأله 190- نماز مستحبّى اذان و اقامه ندارد، همچنين نمازهاى واجب ديگر غير از نماز يوميّه.

مسأله 191- مستحبّ است در روزهاى اوّل كه بچّه به دنيا مى آيد، در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگويند.

مسأله 192- مستحبّ است كسى را كه براى گفتن اذان معيّن مى كنند، عادل و وقت شناس و صدايش بلند باشد.

 

---

وقت نماز

وقت اذان صبح

مسأله 154- نزديك اذاب صبح، از طرف مشرق، سفيده اى رو به بالا حركت مى كند كه آن را «فجر اوّل» گويند، هنگامى كه آن سفيده، شفّاف و پهن شد، «فجر دوّم» و ابتداى وقت نماز صبح است.

ظهر:

مسأله 155- اگر چوب يا چيزى مانند آن را عمود بر زمين قرار دهيم، صبح كه خورشيد طلوع مى كند، سايه آن به طرف مغرب مى افتد و هرچه آفتاب بالا مى آيد سايه كم مى شود، وقتى كه سايه آن به كمترين مقدار رسيد و رو به افزايش گذاشت، «ظهر شرعى» و ابتداى وقت نماز ظهر است.(1) (و به عبارت ديگر خورشيد از روى نقطه جنوب بگذرد).

مغرب:

مسأله 156- «مغرب» موقعى است كه آفتاب غروب كند و احتياط آن است كه سرخى طرف مشرق، كه بعد از غروب آفتاب پيدا مى شود از بالاى سر بگذرد.

نيمه شب

مسأله 157- براى محاسبه نيمه شب، كه پايان وقت نماز عشاء به دست مى آيد، احتياط واجب آن است كه فاصله بين

---

1- در برخى از شهرها، از جمله مكّه، گاهى اوقات موقع ظهر، سايه از بين مى رود، در اين اماكن بعد از آن كه سايه دوباره پيدا شد، معلوم مى شود ظهر شده است.

غروب آفتاب تا اذان صبح را نصف كنيم.(1)

احكام وقت نماز

مسأله 158- نمازهاى غير روزانه داراى وقت مشخّصى نمى باشد، و بستگى به زمانى دارد كه به علّتى آن نماز واجب شود; مثلاً نماز آيات بستگى به زلزله يا كسوف يا خسوف و يا حادثه اى دارد كه پيش آمده است و نماز ميّت، زمانى واجب مى شود كه مسلمانى از دنيا برود.

مسأله 159- اگر تمام نماز قبل از وقت خوانده شود و يا عمداً نماز را قبل از وقت شروع كند، نماز باطل است.

[اگر نماز در وقت خودش خوانده مى شود، در اصطلاحِ احكام گويند: نماز «اداء» است و اگر نماز بعد از گذشتن وقت خوانده شود، در اصطلاح گويند: نماز «قضاء» شده است. ]

مسأله 160- انسان بايد نماز را در وقت معيّن آن بخواند و اگر عمداً در آن وقت نخواند، گناهكار است.

مسأله 161- مستحبّ است انسان نماز را در اوّل وقت بخواند، و هرچه به اوّل وقت نزديكتر باشد بهتر است، مگر

آن كه تأخير آن از جهتى بهتر باشد، مثلاً صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.

مسأله 162- اگر وقت نماز تنگ باشد به گونه اى كه اگر بخواهد مستحبّات نماز را بجا آورد، بخشى از نماز بعد از وقت خوانده مى شود بايد مستحبّات را بجا نياورد، مثلاً اگر بخواهد قنوت بخواند، وقت مى گذرد، بايد قنوت را نخواند.

مسأله 163- انسان بايد نماز عصر را بعد از نماز ظهر و نماز عشاء را بعد از نماز مغرب بخواند و اگر عمداً نماز عصر را پيش از نماز ظهر و نماز عشا را پيش از نماز مغرب بخواند باطل است. ولى اگر سهواً باشد مانعى ندارد.

---

1- تقريباً يازده ساعت و ربع كه از ظهر شرعى بگذرد آخر وقت نماز مغرب و عشاست; مثلاً اگر ظهر شرعى ساعت 15/12 دقيقه باشد، نيمه شب ساعت 30/11 دقيقه است.

 

---

مکان نمازگزار

مسأله 175- مكانى كه انسان بر آن نماز مى خواند بايد دراى شرائط زير باشد:

* مباح باشد (غصبى نباشد).

* بى حركت باشد (مانند اتومبيل در حال حركت نباشد; ولى در قطار و هواپيما كه انسان بتواند تعادل خود را حفظ

كند و سمت قبله را مراعات نمايد نماز خواندن مانعى ندارد).

* جاى آن تنگ و سقف آن كوتاه نباشد تا بتواند قيام و ركوع و سجود را بطور صحيح انجام دهد.

* جائى كه پيشانى را مى گذارد (در حال سجده) پاك باشد.

* مكان نمازگزار اگر نجس است، تر نباشد كه به بدن يا لباس وى سرايت كند، و اگر خشك باشد، مانعى ندارد.

* جايى كه پيشانى را در حال سجده مى گذارد، از جاى قدمهاى او، بيش از چهار انگشتِ بسته پست تر يا بلندتر نباشد; ولى اگر شيب زمين كم باشد، اشكال ندارد.(1)

احكام مكان نمازگزار:

مسأله 176- در حال ناچارى نماز خواندن بر چيزى كه حركت مى كند، مانند اتومبيل و در جائى كه سقف آن كوتاه است و يا جايش تنگ است، مانند سنگر، اشكال ندارد.

مسأله 177- انسان بايد رعايت ادب را بكند و جلوتر از قبر

---

1- در رساله توضيح المسائل، شرايط ديگرى نيز آمده است كه براى آشنايى بيشتر مى توانيد به مسأله 792 به بعد مراجعه كنيد.

پيغمبر(صلى الله عليه وآله) و امامان(عليهم السلام) نماز نخواند، و اگر موجب هتك احترام شود، نماز باطل است.

مسأله 178- مستحبّ است، انسان نمازهاى واجب را در مسجد بخواند، و در اسلام بر اين مسأله سفارش بسيار شده است.

---

لباس نمازگزار

پوشانيدن بدن در نماز

مسأله 166- پسرها و مردان در نماز، بايد عورت را بپوشانند و بهتر است از ناف تا زانو پوشانده شود.

مسأله 167- دخترها و زنان; بايد تمام بدن را بپوشانند; ولى پوشاندن دستها و پاها تا مچ و صورت به مقدارى كه در وضو بايد شسته شود، لازم نيست، گرچه پوشاندن آن نيز اشكال ندارد.

مسأله 168- لباس نمازگزار بايد اين شرائط را داشته باشد:

* پاك باشد.(نجس نباشد)

* مباح باشد.(غصبى نباشد)

* از اجزاء مردار نباشد; حتّى كمربند و كلاه، ولى اگر آن را سر بريده باشند، هرچند مطابق دستور اسلام نباشد، پاك است و مى توان در آن نماز خواند.

* از حيوان حرام گوشت نباشد، مثلاً از پوست پلنگ يا روباه تهيّه نشده باشد.

* اگر نمازگزار مرد است لباس او طلاباف يا ابريشم خالص نباشد و زينت طلا حتّى انگشتر طلا نپوشيده باشد.

مسأله 169- علاوه بر لباس، بدن نمازگزار نيز بايد پاك باشد.

مسأله 170- اگر انسان بداند بدن يا لباسش نجس است ولى هنگام نماز فراموش كند و با آن نماز بخواند نمازش باطل است.

مسأله 171- در موارد زير اگر با بدن يا لباس نجس نماز بخواند صحيح است:

* نداند بدن يا لباسش نجس است و بعد از نماز متوجّه شود.

* به واسطه زخمى كه در بدن اوست، بدن يا لباسش نجس شده و آب كشيدن يا عوض كردن آن لباس هم دشوار است.

* لباس يا بدن نمازگزار به خون نجس شده است; ولى مقدار آلودگى كمتر از دِرْهَم ]تقريباً به اندازه يك بند انگشت[ است.(1)

* ناچار باشد كه با بدن يا لباس نجس نماز بخواند، مثلاً آب براى آب كشيدن آن ندارد و لباس پاك هم ندارد.

---

1- اين مسأله چند استثناء دارد كه براى آشنايى مى توانيد به رساله توضيح المسائل ما، مسأله 781 مراجعه كنيد.

مسأله 172- اگر لباسهاى كوچك نمازگزار; مثل دستكش و جوراب، نجس باشد، و يا دستمال كوچك نجسى در جيب داشته باشد، چنانچه از اجزاءِ مردار يا حرام گوشت نباشد اشكال ندارد.

مسأله 173- پوشيدن عبا و لباس سفيد و پاكيزه ترين لباسها و خوشبو كردن خود و دست كردن انگشترى عقيق در نماز، مستحبّ است.

مسأله 174- پوشيدن لباس سياه و چرك و تنگ و لباسى كه نقش صورت دارد و باز بودن دكمه هاى لباس در نماز مكروه است. بهتر است در غير نماز هم از آن پرهيز شود، مگر پوشيدن لباس مشكى در عزاى معصومين(عليهم السلام) يا بستگان.

 

 

 

اهداف دروس 1تا5 قرآن ششم دبستان

اهداف دروس 1تا5 قرآن ششم دبستان

درس1

اهداف درس

١ یادآوری برخی قواعد مهم روخوانی قرآن کریم مانند علامت مد و علامت های وقف

٢ تقویت مهارت خواندن قرآن به ویژه عبارات دارای حروف ناخوانا

٣ آشنایی با برخی از آیات قرآن کریم و ترجمهٔ آنها دربارهٔ اهمیت نماز

٤ آشنایی با معنای برخی از کلمات ساده و پرکاربرد قرآن کریم

٥ تقویت توانایی درک معنای برخی از عبارات سادهٔ قرآن کریم

٦ یادآوری ویژگی های مهم رسم الخط قرآن کریم

٧ تقویت خواندن قرآن از روی مصحف کامل

٨ آشنایی با پیام قرآنی دربارهٔ نماز

درس2

اهداف درس

١ توانایی خواندن آیات ١ تا ١٥ سورهٔ فتح

٢ تقویت علاقه به شنیدن و زیباخواندن آیات درس

٣ توانایی خواندن و معناکردن برخی از کلمات ساده و پرکاربرد قرآن کریم

٤ آشنایی با پیام قرآنی دربارهٔ فتح و پیروزی

٥ تقویت توانایی و علاقه به خواندن قرآن از روی مصحف کامل

٦ آشنایی با نام برخی از عملیات دفاع مقدس که از قرآن برگرفته بود.

درس3

اهداف درس

١ توانایی خواندن آیهٔ ٢٩ سورهٔ فتح و آیات ١ تا ١١ سورهٔ حجرات

٢ تقویت علاقه به شنیدن و زیباخواندن آیات درس

٣ توانایی خواندن و معناکردن برخی از کلمات ساده و پرکاربرد قرآن کریم

٤ آشنایی با پیام قرآنی دربارهٔ فتح و پیروزی

٥ تقویت توانایی و علاقه به خواندن قرآن از روی مصحف کامل

٦ آشنایی با مفهوم مؤمنان برادر یکدیگرند .

درس4

اهداف درس

١ توانایی خواندن آیات ١٢ تا ١٨ سورهٔ حجرات و آیات ١ تا ١٥ سورهٔ قاف

٢ تقویت علاقه به شنیدن و زیباخواندن آیات درس

٣ توانایی خواندن و معناکردن برخی از کلمات ساده و پرکاربرد قرآن کریم

٤ آشنایی با پیام قرآنی دربارهٔ مفهوم تقوا

٥ تقویت توانایی و علاقه به خواندن قرآن از روی مصحف کامل

٦ آشنایی با مفهوم مؤمنان برادر یکدیگرند .

درس5

اهداف درس

١ توانایی خواندن آیات ٣٦ تا ٤٥ سورهٔ قاف و آیات ١ تا ٣٠ سورهٔ ذاریات

٢ تقویت علاقه به شنیدن و زیباخواندن آیات درس

٣ توانایی خواندن و معناکردن برخی از کلمات ساده و پرکاربرد قرآن کریم

٤ آشنایی با پیام قرآنی دربارهٔ مفهوم وقت نماز

٥ تقویت توانایی و علاقه به خواندن قرآن از روی مصحف کامل

توصيه هايي براي اجراي برنامه کاردستی

توصيه هايي براي اجراي برنامه کاردستی

 

1 -دانش آموزان از پايه اول يادگرفته اندكه از ابتداي سال يک جعبه مناسب ياکيسه نايلون براي خود)فردي يا درگرو ه هاي كوچك( تهيه کنند و هر نوع ابزار و مواد مورد استفاده در فعاليت هاي هنري به ويژه كاردستي؛ مانند خرد ه هاي كاغذ و مقواي رنگي،كاغذهاي باطله با تصويرهاي رنگي، كار ت پستا لها، چسب، قيچي، دكم ه، پولك، روبان، تكه پارچه هاي رنگي و گلدار، برگ، شاخه، صدف، سنگريزه، نخ كاموا و ...را جمع آوري و نگهداري كنند. ضمن يادآوري جعبه ابزار، آ نها را در مورد تهيه ابزار و مواد ، استفاد ه بهينه و نگهداري از ابزار ومواد، بيشتر تشويق كنيد. براي ساختن هر کاردستي، ابزار و مواد مختلفي مورد نياز است. لازم است شما طراحي آموزشي چند جلسه درس هنر را از قبل آماده كنيد و از مدتي قبل،موضوع کار، ابزار و مواد مورد نياز را به اطلاع دانش آموزان برسانيد تا آمادگي اجراي برنامه را داشته باشند.

2 -بعضي از اين ابزار و مواد را مي توان در ابتداي سال تحصيلي تهيه و در كلاس نگهدار ي كرد؛ مثلا براي فعاليت هاي كاغذ و مقوا مي توان از مدير مدرسه، اوليا و ديگران كمك خواست تا انواع کاغذ ومقواي يکر وسفيد، مجله ها و ساير نشريات که تميز ولي براي ايشان غيرقابل مصرف است، در اختيار دانش آموزان قرار دهند. براي انجا م دادن فعاليت هاي كاردستي، با توجه به امكانات محيط و شرايط موجود درهر منطقه، مي توانيد ابزار و موادي را با نمونه هاي پيشنهادي در برنامه جايگزين كنيد. دانش آموزان را هدايت كنيدكه اين مواد و ابزار را پيدا كنند و در هر برنامه مورد استفاده قرار دهند.

3 -در هر جلسه پس از ايجاد انگيزه، طرح موضوع و ارائه اطلاعات، از دانش آموزا ن بخواهيد که به ايد ه هاي ذهني خود فكر كنند و در باره آن با دوستان خود گفت وگوكنند تا درک عميق تري از موضوع بيابند. در بار ه ابزارو مواد وروش اجراي خود تصميم بگيرند)پرورش ايده( و سپس ايده خود را با مواد مورد نظر اجرا كنند. آ نها را طي اين فرايند هدايت کنيد.

4- دانش آموزان براي ساختن كاردستي بايد از ايده هاي شخصي خود استفاده كنند. هرگز نمونه كار آماده را به آنان نشان ندهيد؛ زيرا هدف، شكوفايي خلاقيت آ نهاست؛ الگو برداري مورد نظر نيست. بيان ويژگي هاي ماد ه مورد استفاده، امكانات آن وايجاد انگيز ه براي فعاليت، دانش آموزان را براي اجراي كار آماده مي كند. پس از شروع به كار، در مراحل مختلف كار آ نهارا راهنمايي كنيد.

5- گنجاندن كار گروهي در برنامه دانش آموزان لازم است و آن را به چند روش مي توان انجام داد:

- پس از ايجاد انگيزه و طرح موضوع فرصت گفت وگو ومشورت براي جمع آوري اطلاعات فراهم آوريد.

- گاه همه كلاس را در اجراي بخش هاي كوچكي از يك كار بزرگ وتكميل يك كار گروهي شركت دهيد تا با كنار هم گذاشتن كارهاي همه گروه ها يك اثر بزرگ و كامل ايجاد شود.

- گاهي نيز دانش آموزان كلاس را به چند گروه كوچك تقسيم كنيد؛ به طوري كه كار هر گروه با گروه ديگرمتفاوت باشد.

6- دانش آموزان پس از پايان كار، نمايشگاهي از محصولات هنري خود تشكيل دهند ودر باره فرايند توليد و آثار به نمايش گذاشته شده با هم گفت و گو كنند.)نقد(

7- دانش آموزان بايد پس از نمايشگاه پوشه كار خود را تكميل كنند وكاردستي هايي را كه مي سازند، به خوبي نگه دارند. آ نها را راهنمايي كنيد تا شناسنامه كار را تهيه كنند.كاردستي هاي مسطح را به ترتيب تاريخ اجرا در پوشه كار خود قرار دهند؛كاردستي هايي را كه حجم دارند )مانند حجم سازي با گل رس(، در جعبه مقوايي بگذارند.

8- در پايان، دانش آموزان را تشويق كنيد تا ابزار كار خود تميز كنند ودر جاي خود قراردهند. مواد باقي مانده را براي جلسات بعد جمع آوري و كلاس را كاملا تميز ومرتب كنند.

---

زنگ هنر:روش تدریس ساخت کتاب

دانش آموزان با توجه به تجربه پايه چهارم وپنجم که کتاب را به صورت گروهي تهيه کرد ه اند، در يک برنامه تلفيقي به صورت فردي يك کتاب مي سازند. در اين فعاليت ضمن آشنايي بيشتر با قسمت هاي مختلف يک کتاب، آماده سازي اين قسمت ها را شخصا وبدون كمك ديگران تجربه مي کند. اين فعاليت كامل ترين كاري است كه در دور ه ابتدايي انجام مي دهد. در اين فعاليت ابتدا قصه، خاطره يا شعري ساخته، در صفحه هاي مناسب مي نويسند (قصه گويي) و براي آن نقاشي هايي می کشند )نقاشي(. در پايان، کتاب را صحافي کرده، براي آن جلد مي سازند (کاردستي). قصه را با همكاري چند نفر به نمايشنامه تبديل، تمرين و به صورت نمايش اجرا ي می كنند. يعني در اين فعاليت از تمام تجربه هايي كه در اين دوره پنج ساله كسب كرد ه اند، استفاده مي كنند.

ابزار و مواد: ابزار نوشتن و نقاشي، وسايل اتصال موردنياز، قيچي، صفحات آماده ي قصه وتصوير، صفحات سفيد اضافي هماهنگ با صفحات تصوير سازي شده (4 الي 6صفحه)، مقوا براي جلد و ...

فضاي آموزشي: کلاس

نوع فعاليت: فردي

زمان فعاليت: به صلاحديد معلم

نوع ارزش يابي: فرايندي وپاياني

این فعالیت فردي است و هر يك از دانش آموزان به تنهايي آن را انجام مي دهد. در اين فعاليت ضمن آشنايي با قسمت هاي مختلف يك كتاب، آماد ه سازي اين قسمت ها را تجربه مي كنداو ابتدا قصه، خاطره، يا شعري ساخته، به تأييد معلم خود مي رساند؛ آن را در صفحه هاي مناسب مي نويسد(قصه گويي)و براي آن نقاشي هايي مي كشد)نقاشي(. سپس در اول كتاب دوصفحه براي معرفي نام قصه و نوشتن شناسنامه، در آخر آن يك صفحه براي ذکر مطالب اضافي قرار مي دهد. در پايان، كتاب را صحافي كرده، براي آن جلد مي سازد(كاردستي) طراحي اندازه و شكل صفحه هاي کتاب را به لخواه و با استفاده از تجربه هاي قبلي انجام مي دهد. صفحه هاي كتاب را به دوشكل جدا از يکديگر و يا به هم پيوسته انتخاب مي كند. در روش به هم پيوسته انواع تا مانند تاي آکاردئوني،دو تاي دولا و . . .قابل استفاده است. اتصال صفحه هاي جدا از يکديگر نيز از طريق انواع اتصالات مانند منگنه کردن، ايجاد سوراخ با پانچ و ردکردن انواع نخ يا نوارهاي تزييني، سيميک‌ردن صفحات، دوخت با سوزن و نخ، برش و ردکردن کاغذ يا انواع چسب انجام می شود.

ابزار و مواد: ابزار نوشتن و نقاشي، كاغذ و مقوا برا ي صفحات و جلد كتاب، قيچي وسايل ا تصال موردنياز

فضاي آموزشي: کلاس

نوع فعاليت: گروه كوچك

زمان فعاليت: 4 تا 6 جلسه به صلاحديد معلم

نوع ا رز شيابي: فرايندي و پاياني

مراحل اجرا

-1 دانش آموزان به صورت فردی قصه، خاطره يا شعرهاي خود را آماده کنند( قصه گويي)

-2 قصه را در كاغذ معمولي نوشته، جاي تصويرها، اندازه و تعداد آ نها را مشخص كنند.(قصه گويي)

-3 ابتدا در مورد شكل و انداز ه كتاب فكر كنند و تصميم بگيرند.(كاردستي)

-4 با توجه به ايد ه خود کتاب را به روش صفحات جدا از يکديگر و يا پيوسته بسازند.

-5 در روش صفحه هاي به هم پيوسته کار جلد و نحو ه بستن کتاب را ابتدا طراحي کرده، در پايان كار اجرا نمايند.

-6 در روش صفحه هاي جدا از هم، شكل و انداز ه صفحه ها، مانند شكل و انداز ه كتاب است؛ نوع اتصال مورد نظر خود را انتخاب وصفحه هاي كتاب را براي اين نوع اتصال تعيين كنند.

-7 ابزار و مواد مورد نياز خود را آماده وكارها را تقسيم کنند.

-8 صفحه هاي مورد نظر را با شكل و اندازهايي كه تصميم گرفته اند و به تعداد مورد نياز آماده كنند.

-9 مطابق تصميم گروه، در هر صفحه متن قصه را در جاي تعيين شده بنويسند.(قصه گويي)

10 نقاشي ها را در جاهاي تعيين شده بكشند و رنگ آميزي كنند.(نقاشي)

11 صفحه اول كتاب متعلق به نام قصه است. دانش آموزان مي توانند با توجه به موضوع قصه به تغيير شکل حروف پرداخته،با نام قصه خود بازي کنند.

12 دومين صفحه داخل کتاب را به عنوان شناسنامه کتاب درنظرگرفته و تمام اطلاعات مربوط به كتاب مثل قصه گو، نويسنده،نقاش، جلدساز، صحاف، نام معلم، كلاس، مدرسه، منطقه و سال تحصيلي را در اين صفحه قرار دهند.

13 دو صفحه سفيد براي نوشتن نظر معلم، يا ساير دانش آموزان در پايان کتاب قرار دهند.

14 جلد را با استفاده از تجربه هاي نقاشي و كاردستي آماده کنند. تزيين روي جلد را مي توانند با تغيير شکل يا برش داخل حروف نام قصه انجام دهند. هم چنين کلاژ روي جلد با انواع مواد مانند پارچه، ک‌اغذ کادو، برگ، گلبرگ، انواع کاغذ رنگي، روزنامه، مجله و... قابل اجراست. روي جلد بايد مشخص کننده اطلاعات داخل کتاب باشد بنابراين نام قصه را

روي آن بنويسند. نقاشي روي جلد بايدمتناسب با متن كتاب(محتواي قصه)باشد.

15 جلد را به کار اضافه كرده، اتصال مجموع ه صفحه ها (صحافي كتاب)را با روش مناسب انجام دهند.

16 روي جلد كتاب را با سليفون نازك بپوشانند.

17 کتاب هاي ساخته شده را به نمايش بگذارند.

18 كتاب هارا مشاهده و بررسي كنند.

19 درباره کتاب ها گفت و گو کنند.

20 کتا بهاي خود را در اختيار يکديگر قراردهند تا همه، داستا نهاي يکديگر را مطالعه کنند.

21 اين مجموعه را معلم در کتابخانه کلاس نگهداري کند.

---

روش تدریس طراحی در پایه ششم

طراحي؛ فعاليتي متناسب با علايق دانش آموزان پايه ها ي پنجم وششم است كه هم زمان با کسب تجربيات ديگر انجام مي شود. اشياي مختلف )صندلي، کيف، گلدان، ...(، گل و ميوه )به صورت تک يا مجموعه(، مناظر طبيعي )يک درخت، گوش هاي از باغچه، بخشي از پارک يا فضاي طبيعت و ...( و محيط اطراف )قسمتي از کلاس، فضاي بيرون از پنجره، يک در قديمي، پنجره، خانه ها و آ نچه در اطراف آن ديده مي شود و ...( موضوعات پيشنهادي براي اين فعاليت هستند که متناسب با امکانات موجود و علايق دانش آموزان انتخاب مي شوند. از دانش آموزان بخواهيد با دقت به موضوعات واقعي اطراف خود توجه کنند و نمونه هايي را براي اين فعاليت پيشنهاد دهند. براي موفقيت در فعاليت بهتر است ابتدا موضوعات ساد ه تر را انتخاب و تجربه کنند. در اين فعاليت مشاهد ه دقيق موضوعات از نظر اندازه، شکل، رنگ، بافت، ... و توجه به ويژگي هاي مختلف موضوع به تنهايي(تقارن، تناسب، ...) و در ارتباط با فضاي اطراف آن اهميت ويژ ه اي دارد.

قرارگرفتن طرح برکاغذ به نحوي که با فضاي اطراف هماهنگي داشته باشد، کمتر مورد توجه کودکان در اين سنين است، به آ نها يادآوري کنيد که با کوچک وبزرگ کردن انداز ه ها نتايج بهتري به دست مي آورند. همچنين مي توانند حالت هاي مختلف را تجربه کنند تا بهترين وضعيت قرارگرفتن طرح در کاغذ را (از نظر اندازه و ارتباط با فضاي اطراف) بيابند. در اين فعاليت فقط خطوط محيطي، بدون سايه روش كشيده مي شوند و براي كشيدن اين خطوط، مداد سياه معمولي، مداد طراحي و مداد رنگي روي انواع زمينه ها (غير از کاغذ و مقواي گلاسه که براي کار با مداد مناسب نيست)استفاده مي شود.

ابزار و مواد :مداد، كاغذو لوازم کمکي مورد نياز

فضاي آموزشي: کلاس

نوع فعاليت: فردي

زمان فعاليت: يک جلسه45دقيقه اي

نوع ارز شيابي: فرايندي و پاياني

مراحل اجرا

1 -هر دانش آموز، موضوع مورد نظر خود را انتخاب کند (با توجه به امکانات موجود، دانش آموزان را آزاد بگذاريد تا هم زمان موضوعات مختلف را انتخاب كنند، براي مثال چند نفر فضاي بيرون کلاس را از پنجره، بعضي از آ نها اشياي مورد استفاده خود، گروهي از صندلي يا در، سايرين گلدان، کوزه، ... يا گل، ميوه، ميوه کاج و ... در دسترس)و به مشاهده دقيق آن بپردازد.

2 -کاغذ را روي تخته(يا ميز خود)ثابت کنند.

3 -طرح موضوع انتخابي را به صورت کم رنگ )با فشار کم مداد( روي کاغذ اجرا کنند.

4 -چندين طرح ساده از موضوع انتخابي روي کاغذهاي مختلف اجرا کنند تا بهترين حالت آن را پيدا کنند

(اندازه و محل قرارگرفتن موضوع درکاغذ مناسب باشد).

5 -پس از انتخاب بهترين طرح، آن را پر رنگ کنند و جرئيات را با دقت به آن اضافه نمايند.

6 -کارها را به نمايش بگذارند.

7 -در مورد کارها گفت و گو کنند.

در اين فعاليت فقط خطوط محيطي، بدون سايه روش كشيده مي شوند و براي كشيدن اين خطوط، مداد سياه معمولي، مداد طراحي و مداد رنگي روي انواع زمينه ها(غير از کاغذ و مقواي گلاسه که براي کار با مداد مناسب نيست)استفاده مي شود.

نكات ايمني و حفاظت و كاركردن با قيچي:

-1 قيچي)بزرگي و استحكام(را متناسب با آ نچه مي خواهيد برش دهيد، انتخاب كنيد.

-2 پس از انجام كار، تيغه ي قيچي را ببنديد.

-3 در صورتي كه قيچي به چسب، رنگ يامواد ديگر آغشته شد، فوري آن را تميز كنيد.

-4 در صورتي كه قيچي خيس شد، فوري آن را خشك كنيد.

-5 وقتي مي خواهيد قيچي را به كسي بدهيد، تيغه هاي بسته را در دست بگيريد و قيچي را از سمت دسته هاي آن به ديگري بدهيد.

-6 پس از پايان كار اگر مي خواهيد قيچي را در كيف خود بگذاريد، مقدار كمي مقوا يا كاغذ باطله را به شكل قيف درآوريد، نوك قيچي را در آن بگذاريد و از سمت نوك تيغه در كيف خود قرار دهيد.

---

کاردستی :ساخت قاب عكس

ابزار و مواد: مقوا، مقوا رنگي، عكس دلخواه، ابزارنقاشي، وسايل تزييني در صورتن ياز،قيچي، چسب

فضاي آموزشي: کلاس

نوع فعالیت: فردي، گروه كوچك يا گروه بزرگ

زمان فعاليت :يك جلسه

نوع ا رز شيابي: فرايندي و پاياني

مراحل اجرا:

1 -1 از دانش آموزان بخواهيد ابتدا عكس را از قسمت پشت روي مقواي رنگي گذاشته علامت بزنند به طوريكه دور تادور حاشيه يكسان داشته باشيم.

2 -2 سپس عكس را برداشته و از روي علامت برش بزنند.

3 -3 حالا يك مقواي رنگي تو خالي داريم كه دانش آموزان مي توانند دور آن را به شكل دلخواه، برش يزنند،نقاشي وتزيين كنند. تزيينات قاب را ميتوان از طريق روشهاي اموخته شده در سالهاي قبل مانند چاپ – استفاده از مچاله ها – كولاژ كاغذ ومقوا يا مواد طبيعي – نقاشي يا چسباندن عكسهاي مختلف تزيين كنند.در اين مرحله قاب ما آماده است. (نوع طراحي- تزيين وروش استفاده از ابزار ومواد حايز اهميت است و ميزان خلاقيت كودك را نشان ميدهد.)

4 -4 براي نصب عكس در قاب هم ميتوان عكس را از پشت به قاب چسباند ويايك مقواي ديگر پشت قاب گذاشته از سه طرف چسبانده واز بالاي ان باز باشد (براي گذاشتن ودر آوردن عكس )

5 -5 قبل از چسباندن مقواي پشت قاب ميتوان يك زرورق يا نايلون از پشت به قاب چسبانده وبعد مقوا را بچسبانند اين كار باعث ميشود عكس تميزتر بماند در واقع زرورق يا نايلون به جاي شيشه از عكس محافظت ميكند.

6 -6 در پايان کارها را به نمايش گذاشته ودر مورد انها صحبت وگقتگو كرده ودر اخر نظر خود را در پوشه كار بنويسيم.

 

---

جدول فعالیت های نقاشی در پایه ی ششم

عنوان	فعالیت یاد گیری
نقاشی با موضوع معین	-        نقاشی از آداب و رسوم و فرهنگ ملی و محلی -  نقاشی از حضور انسان در بناهای میراث فرهنگی
نقاشی برای قصه	نقاشی صحنه های مختلف قصه برای تهیه کتاب (فردی)
طراحی	طراحی ساده اشیاء و طبیعت از روی مدل واقعی
رنگ ها	ترکیب رنگ ها و ساختن طیف های مختلف از یک رنگ